Neuroloog Oliver Sacks gaat dood. En daar schrijft hij prachtig over

De neuroloog en auteur Oliver Sacks Foto screenshot YouTube

Oliver Sacks gaat dood. De wereldberoemde neuroloog heeft terminale kanker. En zoals hij dat al vaker deed bij zijn eigen aandoeningen, schrijft Sacks daar ontroerend over.

De 81-jarige Sacks maakte zijn toestand vandaag bekend door een ingezonden brief in The New York Times. Eenderde van zijn lever is besmet door uitzaaiingen van de tumor die negen jaar geleden bij zijn rechteroog begon. Volgens hemzelf heeft Sacks nog enkele maanden te leven. “My luck has run out“, schrijft hij:

“It is up to me now to choose how to live out the months that remain to me. I have to live in the richest, deepest, most productive way I can.”

Een afgehakt been in bed

De neuroloog en professor aan de NYU School of Medicine heeft meerdere bestsellers geschreven over neurologische aandoeningen die hij tegenkwam bij patiënten. Hij maakte in zijn boeken het bijzondere van zijn vakgebied begrijpelijk en toegankelijk voor leken. Zijn eerste boek Migraine (1970) kreeg toen het uitkwam weinig aandacht, maar wordt nu als standaardwerk in de neurologie gezien.

In Nederland is hij vooral bekend door zijn boek De man die zijn vrouw voor een hoed hield (1985). Daarin beschrijft hij patiënten met vreemde visuele en neurologische afwijkingen, onder wie een man die zijn vrouw aanzag voor zijn hoed en haar bij het hoofd greep om haar op zijn hoofd te zetten. Een ander bekend voorbeeld is de man die zo vervreemd was van zijn eigen linkerbeen dat hij dacht dat de zusters een afgehakt been in zijn bed hadden gelegd.

Wakker worden

Een van zijn boeken werd verfilmd. Awakenings (1973) gaat over patiënten die aan een zeldzame slaapziekte (encephalitis lethargica) leiden en al sinds de Eerste Wereldoorlog daardoor in een soort comateuze toestand verkeren. Dankzij de experimentele drug L-Dopa worden ze in 1969 bijgebracht door Sacks. Lang duurt dat echter niet, binnen enkele weken is het medicijn uitgewerkt en raken de patiënten opnieuw in comateuze toestand. In de verfilming van dit verhaal spelen Robin Williams (Sacks) en Robert de Niro (patient) de hoofdrollen.

Met al die beschrijvingen wilde Sacks laten zien hoe ingewikkeld de hersenen in elkaar zitten, en hoe ze je voor de gek kunnen houden. Een van zijn laatste boeken heet Hallucinations (2012), waarin hij allerlei waanvoorstellingen bij patiënten beschrijft. Maar ook hoe je geheugen bepaalde feiten kan verdraaien - iets wat NBC-presentator Brian Williams onlangs overkwam.

Sacks gebruikte in een interview met NRC Handelsblad uit 2005 een voorbeeld van zichzelf uit zijn autobiografie Oom Wolfraam (2001):

“Ik herinner me een brandbom. Mijn vader kwam aangesneld met een pomp en mijn broers gooiden emmers water over de witgloeiende bom gooiden. Het hielp niet, integendeel. De bom `siste en spatte gemeen als het water het withete metaal trof, terwijl de bom zijn eigen omhulsel deed smelten en klodders en stralen gesmolten metaal alle kanten op slingerde.”

Een paar maanden nadat het boek verschijnt vertelt Sacks’ oudere broer Michael echter een heel ander verhaal:

“Die brandbom heb ik nooit gezien want toen zat ik samen met mijn broer op de kostschool in Braefield. Ik was werkelijk verbijsterd. Hoe kon ik die herinnering dan hebben? Want ik zag het werkelijk heel scherp voor me: pa met zijn pomp, Marcus en David met de emmers. Maar Michael hield vol en zei dat we in Braefield een brief van David hadden gekregen waarin hij in geuren en kleuren het incident beschreef.”

‘Het zijn mijn zaken niet meer’

Sacks behandelde niet alleen patiënten, maar ook zichzelf als onderwerp van zijn boeken. Toen hij eens viel en vier maanden niet kon zitten vanwege een rugoperatie, schreef hij hier staand een boek over. En ook de behandeling van een tumor in zijn rechteroog heeft hij uitgebreid beschreven in The Mind’s Eye (2010). Hij raakte erdoor aan één oog blind, en, zo blijkt nu, behoort tot de twee procent van patiënten die hier jaren later nog uitzaaiingen van krijgt.

De terminale ziekte heeft hem direct beïnvloed, zo schrijft Sacks. Onderwerpen als politiek en de opwarming van de aarde volgt hij niet meer. Niet omdat hij ze niet interessant vindt, integendeel, maar omdat ze in tegenstelling tot hem behoren tot de toekomst:

“This is not indifference but detachment — I still care deeply about the Middle East, about global warming, about growing inequality, but these are no longer my business.”

Bovenal dankbaar

Wat Sacks kenmerkt is zijn ongebreidelde optimisme over het vermogen van de mens om invloed uit te oefenen op zijn lot, zelfs voor patiënten voor wie de situatie hopeloos lijkt. Zo zei hij in een interview met NRC Handelsblad in 2012 dat hallucinaties

“…een heel aangename toevoeging aan het leven kunnen zijn.”

Dat optimisme sijpelt ook door in zijn brief in The New York Times. Angst heeft hij wel, geeft Sacks toe, maar hij is bovenal “dankbaar”:

“I have loved and been loved; I have been given much and I have given something in return; I have read and traveled and thought and written. I have had an intercourse with the world, the special intercourse of writers and readers. Above all, I have been a sentient being, a thinking animal, on this beautiful planet, and that in itself has been an enormous privilege and adventure.”

Lees ook in NRC Handelsblad: Het geval Sacks (€).