Column

De varifocus van Varoufakis

Een speltheoreticus. Er wordt doorgaans met enig ontzag gesproken over dit soort van economen. De Griekse minister Yannis Varoufakis zou er een van de meesters in zijn. Of dat meesterschap overdreven is, doet al lang niet meer ter zake. Varoufakis zal de laatste zijn om de zweem van genialiteit weg te nemen die door de buitenwereld aan hem, en deze discipline, wordt toegeschreven. Het komt hem op dit moment te goed uit.

Voordat economen de speltheorie in de armen sloten, was deze benadering vooral het domein van de internationale geopolitiek. Het was in de Koude Oorlog dat speltheoretici, van John von Neumann tot John Nash en Anatol Rapoport, floreerden. In de studie Internationale Betrekkingen speelden ze begin jaren tachtig een grote rol. Meervoudige prisoners dilemma’s, waarbij het spel achtereenvolgens wordt gespeeld tot een ideale strategie wordt gevonden om met een tegenstander om te gaan, moesten het Westen tegelijkertijd een geloofwaardige tegenstander maken van het Oostblok én de wereld behoeden voor wederzijds verzekerde vernietiging (mutually assured destruction, ofwel MAD).

Het is ironisch dat met de terugkeer van de Koude Oorlog in Europa ook de speltheorie het nieuws weer bepaalt. Want de Griekse kwestie die op dit moment speelt, is niet enkel economisch, maar vooral ook geopolitiek. Het laten gaan van Griekenland is desastreus voor de Grieken zelf, zeker. Maar het vervreemden van een NAVO-lid op een van de meest strategische plekken van het continent, is ook vernietigend voor de Europa zelf.

Chanteren premier Tsipras en minister van Financiën Varoufakis op die manier de rest van de EU? Zeker. Het is onderdeel van het spel. Wie bijziend is, neemt alleen het economische dilemma waar, en vergeet de geopolitiek. Lees: de vergadering van ministers van Financiën. Vérzienden kijken alleen naar de internationale politiek en vergeten de duivelse dilemma’s die het Griekse financiële vraagstuk voor de Europeanen oplevert. Zie: het telefoontje dat de Amerikaanse minister Jack Lew gisteren met Varoufakis pleegde.

Wat nodig is, is dus ver- en bijziendheid in één blik. De bijnaam Varifocus, die Varoufakis al snel na zijn aanstelling in de nieuwe Griekse regering kreeg (bij mijn weten was NOS-correspondent Jeroen Wollaars de eerste die hem tweette) mag dan aanvankelijk zijn gekozen op basis van naamsgelijkenis, hij blijkt toepasselijker dan ooit gedacht.

De inzet van speltheorie moet op dit vlak zeker niet worden overdreven en is zeker niet zaligmakend. De laatste keer dat Europese overheden er grootschalig mee te maken kregen, was in 2000, toen telecombedrijven in veilingen torenhoge bedragen moesten bieden voor mobieletelefoniefrequenties. De optimalisering van deze veilingen met de inzet van speltheorie bracht miljarden op – veel méér dan, zeker in het VK, ooit gehoopt. Maar het verarmde de bieders zodanig, dat zij in financiële problemen kwamen en de noodzakelijke investeringen in zendmasten vervolgens nauwelijks konden opbrengen.

De uitkomst was op het eerste gezicht financieel optimaal voor de overheden – ook de Nederlandse. Maar in de blik van de verziende economisch en maatschappelijk bijna desastreus. Het droeg bij aan het bijna-bankroet van KPN. John von Neumann, een van de vaders van de discipline, stond later model voor Dr. Strangelove, de waanzinnige geleerde in Stanley Kubricks gelijknamige film (1964) over een dreigende kernoorlog. Hoe die film afliep weten we. Of, in een variant op Kurbricks film: How I Learned to Stop Worrying and Love the Grexit. MAD, dus. Binnenkort hopelijk niet in de Europese theaters.