Vasten is hip (maar we doen het vooral voor onszelf)

Vandaag is het aswoensdag, de eerste dag van de veertigdagentijd. Zonder de religieuze component is vasten iets egoïstisch geworden, schrijft Rikko Voorberg.

illustratie jenna arts

Vandaag begint de Vastentijd. Veertig dagen onthouding. Er is genoeg gezopen en gevierd om veertig dagen van bij te komen. In elk geval in het carnaval vierende zuiden. Dus nu is het tijd voor bezinning, rust en ontgifting.

Vasten is hip, of in elk geval modern. In onze hedendaagse hang naar nieuwe en oude rituelen hebben we ook het idee van het vasten opnieuw omarmd. Rituele onthouding is niet meer voorbehouden aan vergrijsde gelovigen. Filosoof en atheïst Alain de Botton werkt met zijn School of Life al jaren aan de bevrijding van rituelen en gedachtengoed uit het religieuze vestje. The Sunday Assembly, een atheïstische kerkdienst in Engeland, is ook een voorbeeld van die beweging. En ze hebben gelijk. De rituelen zoals die in kerken zijn bewaard, zijn geen eigendom van een religie. Ze zijn diepmenselijk. Ze functioneren in veel gevallen om het gevoel van ellende of ongeluk buiten de deur te houden. Om de mens te helpen zich beter te voelen over zichzelf. En precies dat is de reden waarom de rituelen in de Bijbel zo vaak fel bekritiseerd worden. Ook als het gaat om iets moois als vasten.

Het moest niet om je eigen vroomheid gaan

Wat is dat eigenlijk, ‘modern vasten’? Cultuur- en kerkhistoricus Peter Nissen zei het zo in een radio-interview op BNR: „Je ziet de laatste jaren meer jongeren die bewuster leven en aan zichzelf willen bewijzen dat ze niet afhankelijk zijn van dat glaasje wijn iedere dag, die sigaret of sociale media. (…) Mensen vasten nu voor zichzelf, om iets aan zichzelf te bewijzen. Schenkingen aan goede doelen zijn nauwelijks aan de orde.”

Dit is anders dan het traditionele vasten, dat onlosmakelijk verbonden was met giften aan de armen. Het geld dat werd uitgespaard door geen alcohol, snoep of luxeproducten te gebruiken, werd gegeven aan goede doelen. Vasten moest namelijk niet om je eigen vroomheid gaan, of desgewenst om je eigen slanke lijn. Met het verwijderen van de religieuze component is de eis tot altruïsme ook de nek omgedraaid. We doen het voor onszelf.

Jesaja: vasten is omzien naar de ander

Dat is precies de kritiek die de oude profeten geven in de Bijbelse teksten op het vasten van hun tijdgenoten. Het verwijt van de profeten is dat het vasten vaak niet meer is dan in vroomheid verpakt egocentrisme. Jesaja, één van de grootste profeten uit de Bijbel, stelt de volgende oplossing voor: „Zou dit het vasten zijn dat ik verkies? Is dat een dag van onthouding? (…) Is het niet: je brood delen met de hongerige, onderdak bieden aan armen zonder huis, iemand kleden die naakt rondloopt, je bekommeren om medemensen? Dan breekt het licht door.” (Jesaja 58)

Jesaja wil geen collecte toevoegen aan het vasten van de hedendaagse jongere. Hij vraagt niet aan moderne onthouders om de twitterpauze vergezeld te doen gaan van een gift aan het Rode Kruis. Hij kiepert het ritueel weg. Zijn advies: zie om naar mensen die het nodig hebben.

Veel later hoeft van Jezus dat vasten ook helemaal niet. Desgevraagd zegt hij (Lucas 5) dat het vasten een uitdrukking is van de hoop op betere tijden. En dat met zijn aanwezigheid die betere tijd is aangebroken. Dan moet je niet vasten, maar vieren. Als hij vermoord zou worden – dat dit ging gebeuren, stond voor hem wel vast – zou het een goed moment zijn om weer wat te vasten. Maar zijn dood blijkt geen einde verhaal. Dus of er nu nog gevast moet worden?

Apostel Paulus, grondlegger van het nieuwe denken na Jezus, is fel over religieuze voorschriften als de vastendagen. Volgens hem is het een vorm van religieuze zelfbevrediging. Al die verplichte rituelen – het zou wat. „Dat moet allemaal voor wijsheid doorgaan, maar het is zelfbedachte godsdienst, zelfvernedering en verachting van het lichaam. Het heeft geen enkele waarde.”

Christendom is in zijn kern cynisch. Het hekelt de menselijke neiging om zich te laten voorstaan op de eigen prestatie. Of dat nu vasten, bidden of strategisch altruïsme is. Het hekelt de neiging om zich tegenover anderen – eventueel God zelf – te bewijzen en daarvoor respect te verwachten. En toch valt iedereen, inclusief christenen en kerken, telkens weer voor die verleiding.

Net zo zelfgericht als schransen

De atheïstische kerk heeft het goed gezien. De rituelen en gewoontes horen niet per se bij een religieuze stroming. Vasten kan net zo zelfgericht zijn als schransen. Het christendom probeert mensen juist te bevrijden uit de narcistische doolhof, waarin ons eigen geluk centraal staat. We worden gevraagd voor anderen geluk te zoeken, zodat het ons eventueel gegeven kan worden. Als verrassing. Zowel Jesaja, als Jezus als Paulus zijn pragmatische predikers van een andere manier van leven en handelen, zonder al te veel respect voor rituelen. Als je geen tijd hebt om te eten omdat je aandacht moet geven aan een ander, vast dan. Als dat beter werkt aan een goedgevulde tafel, schuif dan aan.

Volgens de oude Bijbelse teksten kan vasten een manier zijn om gericht te zijn op de ander, maar is het een middel dat zomaar weer om jezelf draait. Volgens mij is vasten dus uitgebreid de tijd te nemen om te lunchen in het restaurant van het verzorgingstehuis op de hoek, waar de oudjes elkaars verhalen zo vaak hebben gehoord dat men alleen nog maar tegen zichzelf praat.

Misschien is mijn vasten wel dat ik naar mijn dochtertje van twee maanden kijk en ervoor kies me te realiseren dat er op de Middellandse Zee mensen ook zo naar hun dochtertjes kijken, maar dat zij op een rubberboot zijn gestouwd, zonder eten en drinken en warme kleding en machteloos moeten toezien hoe hun kindje in hun armen overlijdt terwijl de kustwacht overlegt met het vasteland.

Echt vasten is de pijn willen voelen, echt vasten is een hand uitsteken en zien dat het de wereld niet redt, maar dat het wel moet gebeuren. En dat veertig donkere dagen lang. Met ergens op de achtergrond de hoop dat het hierdoor licht zal worden. Met Pasen misschien. Niet zo fijn. Wel zo realistisch. Vrolijke vasten gewenst.