Liever gevreesd dan bemind

Dit weekend publiceerde IS wéér een onthoofdingsvideo. Waarom zijn de jihadisten zo barbaars? Historicus Jaap Cohen komt uit bij filosoof Machiavelli en een mysterieus terrorismehandboek.

Foto Ari Jalal/Reuters

Barbaarser leek het niet te kunnen: vorig jaar juli kwam in het nieuws dat het radicale jihadistische leger Islamitische Staat (IS) tientallen Syrische soldaten had onthoofd, en hun hoofden in het centrum van de stad Raqqa tentoon had gesteld. De afschuw die deze daden opwekte, leidde er niet toe dat IS zich daarna inhield. Integendeel: stenigingen en kruisigingen van niet-moslims behoorden tot de orde van de dag, evenals massa-executies van burgers die zich niet wilden conformeren aan de nieuwe machthebbers. Zelfs eigen strijders werden, na een onverwachte nederlaag, met de dood gestraft. Al maanden houdt IS de buitenlandse media in z’n greep met een serie van professioneel opgenomen onthoofdingsvideo’s van buitenlandse journalisten en hulpverleners. Op de meest recente video, van dit weekend, is de onthoofding van 21 koptische christenen uit Egypte te zien.

Begin deze maand bereikte de terreur een nieuw dieptepunt. Er dook een video op waarin IS de Jordaanse straaljagerpiloot Mouath al-Kassasbeh levend verbrandde in een kooi. Zijn gruwelijke dood maakt eens te meer duidelijk dat IS er barbaarse praktijken op nahoudt: het levend verbranden van mensen is immers een straf die wordt geassocieerd met uitwassen uit een ver verleden. Met de heksenjacht bijvoorbeeld, of met de Spaanse Inquisitie, de kerkelijke rechtbank die in 1478 door de katholieke koningen Ferdinand van Aragon (1452-1516) en Isabella van Castilië (1451-1504) werd ingesteld. De Inquisitie vervolgde iedereen die in schijn tot het christendom behoorde, maar in werkelijkheid een andere godsdienst aanhing. Als een verdachte schuldig werd bevonden – en dat was nogal eens het geval – dan kon dit leiden tot levende verbranding op de brandstapel. De levens van enkele duizenden Spaanse en Portugese burgers kwamen op deze gruwelijke manier tot een einde – in de volledige openbaarheid, vaak in aanwezigheid van een enthousiast publiek.

Normaal blijven wandaden verborgen

Wat beweegt IS om – net zoals de katholieke Spaanse koningen – hun wreedheid zo openlijk tentoon te spreiden? Waarom grijpen de jihadisten terug op dit soort barbaarse middelen? Normaal gesproken lopen gewelddadige regimes immers niet te koop met hun wandaden; de nazi’s hadden bijvoorbeeld een omvangrijk propaganda-apparaat, maar dat repte met geen woord over de gruwelen van de vernietigingskampen.

Ferdinand van Aragon had in zijn tijd een bewonderaar in de persoon van de filosoof en schrijver Niccolò Machiavelli (1469-1527). In diens beroemde boek Il Principe (De heerser) kwam Ferdinand naar voren als een sterke leider die een goed gevoel voor timing koppelde aan het vermogen steeds grotere militaire acties te ondernemen. Hij begon zijn regeerperiode met het veroveren van stadsstaat Granada, vervolgens verdreef hij de Joden uit zijn rijk, en ten slotte versloeg hij sterke Franse en Italiaanse legers bij diverse veldtochten. Deze militaire operaties vloeiden zozeer uit elkaar voort, dat zijn onderdanen tussentijds nooit de kans kregen om hem in alle rust tegen te werken. Dat Ferdinand niet alleen ‘pinnig en hebzuchtig’ was, maar ook zeer wreed, deed aan zijn reputatie volgens Machiavelli niets af. Sterker nog, die eigenschappen droegen alleen maar bij aan zijn grootheid.

Gevreesd worden is veiliger

In Il Principe analyseerde Machiavelli hoe heersers macht kunnen vergaren, en – belangrijker nog – hoe zij die macht kunnen behouden. Zijn antwoorden komen niet direct overeen met antwoorden die in een moderne westerse democratie sociaal wenselijk zijn. In een hoofdstuk waarin hij zich afvraagt of het beter is om bemind of om gevreesd te zijn, luidt Machiavelli’s veelzeggende antwoord dat het zonder meer veiliger is om gevreesd te worden. ‘De mensen schrikken er minder voor terug iemand die zich geliefd maakt de voet dwars te zetten dan iemand die zich gevreesd maakt’. Waarom? Liefde lijkt standvastig, maar kan vanwege eigenbelang ook weer makkelijk overboord worden gezet – er hoeft zich maar een nieuwe leider aan te dienen die gouden bergen belooft, en de oude leider wordt probleemloos bij het oud vuil gezet. Hoe anders is het met vrees: ‘Vrees berust op een zekere angst voor straf’, schrijft Machiavelli, ‘en die verdwijnt nooit’.

Ferdinand van Aragon had er volgens de filosoof dus goed aan gedaan om de Joden uit zijn gebied te verdrijven, of om ketters op de brandstapel te laten creperen – dat waren misschien wrede acties, maar zij creëerden bij zijn onderdanen een typische combinatie van angst en ontzag voor de leider, en juist deze combinatie zorgde ervoor dat zijn regime een succes kon zijn. Door de openlijke wreedheid van zijn politiek intimideerde Ferdinand bovendien niet alleen zijn onderdanen, maar ook zijn tegenstanders. Die zouden zich wel twee keer bedenken voordat zij zo’n gewetenloze vorst aanvielen.

Machiavelli analyseerde in Il Principe niet alleen de heerschappij van Ferdinand van Aragon, maar ook die van talloze andere heersers uit de geschiedenis en uit zijn eigen tijd. Hij prees de krachtdadige en standvastige heersers die orde op zaken durfden te stellen in een periode van chaos, maar had geen goed woord over voor wispelturige of besluiteloze leiders. Machiavelli schonk zijn manuscript aan zijn eigen vorst – de net aangetreden Lorenzo II de Medici – met als bedoeling bij hem in het gevlei te komen. Dat lukte niet, maar het boek werd wel een leidraad voor vele machthebbers na hem, onder wie Thomas Cromwell, Karel V en Napoleon.

Bestuur van de barbaarsheid

Ook de jihadisten van IS maken gebruik van een handboek dat op basis van voorbeelden uit heden en verleden een stappenplan geeft dat moet leiden tot de stichting van een machtig rijk. Het gaat om een boek dat, vrij vertaald, Bestuur van de barbaarsheid als titel heeft en ruim tien jaar geleden is geschreven door de mysterieuze islamstrateeg Abu Bakr Naji (waarschijnlijk een pseudoniem).

De these van het boek is, kort gezegd, dat het mogelijk is om met gewelddadige aanslagen een staat van barbaarse chaos te laten ontstaan, zonder enige regels of controle. In zo’n situatie zal men snakken naar een nieuw regime dat orde op zaken komt stellen. Enter IS, enter de invoering van de sharia.

Maar de weg naar zo’n ordentelijk kalifaat is lang. Het handboek beschrijft minutieus welke strategieën jihadistische leiders moeten gebruiken om tot hun einddoel te komen. Zo moeten ze allereerst met harde hand durven ingrijpen. De jihad bestaat uit niets anders dan ‘geweld, wreedheid, terrorisme, intimidatie en moordpartijen’ – jihadisten met een zachtaardig karakter kunnen beter thuisblijven.

Verder raadt de auteur aan om te beginnen met kleine militaire operaties. Die zijn sneller succesvol, waardoor de bevolking sneller het gevoel heeft met winnaars te maken te hebben en zich achter de strijders schaart. De aanvalsgolven kunnen vervolgens steeds heftiger en ambitieuzer worden. Steeds als de vijand denkt het ergste achter de rug te hebben, komt er een nieuwe slag die nóg heviger is.

Maar wat als de vijand – het Westen – iets terugdoet, bijvoorbeeld door vanuit de lucht aan te vallen? Dan is er volgens het handboek maar één oplossing: de vijand zal hiervoor ‘de prijs betalen’, zodat hij in het vervolg wel duizend keer zal nadenken voordat hij zich weer verzet. In sommige gevallen is het geoorloofd om eerst om losgeld of andere middelen te vragen. Mocht de vijand hieraan niet willen voldoen, aldus de auteur, dan moeten er ‘gijzelaars worden geliquideerd op een afschuwelijke manier, die angst zal drijven in het hart van de vijand en zijn aanhangers’.

Afgaande op hun wandaden van het afgelopen jaar kunnen we vaststellen dat de jihadisten van IS het terrorismehandboek van Abu Bakr Naji niet alleen hebben gelezen, maar ook op de letter volgen. Ze gaan nietsontziend tekeer in een gebied waar voorheen chaos heerste (Syrië en Irak), en steeds als het toppunt van wreedheid lijkt te zijn bereikt, weten ze hun barbaarsheid naar nóg grotere hoogte te voeren. Ze doen dit op zo’n professionele en koel-strategische wijze, dat ze hun tegenstanders angst inboezemen. Anno 2015 wordt Machiavelli nog steeds gehoord.