Handboek voor een autoritaire democraat

Poetin bezoekt vandaag de Hongaarse premier Orbán. De twee hebben iets gemeen met de Turkse president Erdogan. Ze regeren met straffe hand, onderdrukken de oppositie en noemen dat democratie. Wat is hun recept?

Demonstranten in de Hongaarse hoofdstad Boedapest protesteren tegen het bezoek van de Russische president Poetin aan premier Orbán. Foto: Balasz Mohai/EPA

Een geschokt ‘Zie je wel!’ ging door de rangen van zijn tegenstanders toen de Hongaarse premier Viktor Orbán vorig jaar aankondigde zijn land te willen ombouwen tot een „illiberale staat”.

‘Illiberale democratie’ is precies de term die zijn critici plakken op een stelsel waarin burgers wel naar de stembus mogen en de façades van democratische instellingen overeind blijven, maar alles erachter wordt uitgehold.

Orbáns opponenten verdenken hem ervan zo’n autoritair systeem binnen de EU te willen optuigen. Hijzelf spiegelt zich graag aan het succes van leiders zoals de Russische president Vladimir Poetin, vandaag op bezoek in Hongarije, en zijn Turkse tegenhanger Recep Tayyip Erdogan, wiens rechterhand en premier Ahmet Davutoglu Boedapest eind deze maand aandoet. Ook zij krijgen het verwijt dat ze niet-liberale democraten zijn. Maar hoe word je dat precies?

1 Beloof orde op zaken en treed vervolgens op als hoeder van de belaagde natie.

Poetin, Orbán, Erdogan. Alle drie traden ze naar voren als sterke mannen na een tijdperk van politieke malaise. Poetin beloofde bij zijn aantreden als president vijftien jaar geleden de ‘dictatuur van de wet’, nadat de jaren onder Jeltsin ‘democratie’ voor veel Russen tot scheldwoord hadden gemaakt. Orbán bouwde zijn verkiezingssuccessen op afkeer van oude communisten en diepe onvrede over het economische beleid van zijn voorgangers. Erdogan beitelde de knellende macht van de generaals weg, trok Turkije uit het economische slop en tilde de ‘zwarte Turken’, de meerderheid van conservatieve moslims, uit hun achtergestelde positie. Het leverde hun een trouw electoraat op. Illiberale democraten zijn geen dictators: ze ontlenen de kern van hun macht aan een enthousiaste achterban.

Orbán spreekt vandaag rechtse Hongaren aan met een conservatieve boodschap en de belofte dat hij Hongarije ervoor zal behoeden ‘een kolonie’ te worden van vreemde machten zoals het IMF of multinationals die zouden teren op het Hongaarse volk. Poetin maakt zich populair als verdediger van de orthodox-christelijke Russische beschaving tegen de decadentie van het Westen en het fascisme van de Oekraïners.

Erdogan verwijst eveneens graag naar ongewenste externe invloeden. Een corruptieonderzoek dat leidde tot het ontslag van vier ministers deed hij af als „internationaal complot”. Net zoals de grootschalige Gezipark-protesten van 2013. „We zullen niet toestaan dat krachten van buitenaf Turkije schaden”, zei hij toen.

2 Onderwerp de regels van het democratische spel aan je eigen doeleinden.

Bij verkiezingen in Rusland worden tegenstanders op procedurele gronden van het stembiljet geweerd. Overheid en bedrijven zetten ambtenaren en werknemers onder druk om voor de regeringspartij Verenigd Rusland te stemmen. Meldingen over stembusfraude zijn gewoon.

Wettelijke beperkingen aan de macht van de leider worden gemakkelijk omzeild. Na de maximaal toegestane twee aaneengesloten ambtstermijnen als president werd Poetin na 2008 vier jaar premier om vervolgens weer het presidentschap op te nemen. De wet wordt intussen wel ingezet als instrument van repressie, zei Human Rights Watch. Na Poetins terugkeer als president in 2012 volgde „een onderdrukking van de civil society die zonder precedent is in de post-Sovjetgeschiedenis van het land”.

De kritiek op Hongarije is bescheidener, maar van vergelijkbare strekking. Orbáns partij Fidesz gebruikt haar politieke overwicht niet alleen om haar greep op de media, de ambtenarij, de economie en het juridische apparaat drastisch uit te breiden, maar ook om de kieswet te herschrijven. Zo bleef haar tweederdemeerderheid in het parlement netjes overeind terwijl haar stemmenaantal flink slonk.

Ook bij Erdogan krijgt ambitie voorrang op de geest van de rechtsstaat. Nu hij na drie termijnen als premier president is, wil hij die functie zo ver mogelijk oprekken. President Erdogan vervult geen ceremoniële functie, maar zit kabinetsvergaderingen voor.

3 Smoor de stem van je tegenstanders, breng de media onder controle.

Controle over het publieke debat is essentieel voor de illiberale democraat. Russen die een te grote mond opzetten krijgen eerst met de oproerpolitie en daarna met de rechter te maken. In veel gevallen – denk aan Pussy Riot of ex-oliemagnaat Chodorkovski – stuurt die je naar het strafkamp. Kremlingezinde media helpen intussen bij het creëren van vijanden, zoals de homogemeenschap, of complottheorieën, zoals over de Oekraïense betrokkenheid bij MH17.

Ook in Turkije is een groot deel van de televisie in Erdogan-gezinde handen. Onderwerpen die de regering onwelgevallig zijn, worden verboden. Journalisten die dat verbod niet opvolgen, wacht in vele gevallen de gevangenis. Vorig jaar blokkeerde de regering Twitter, waarop afluistertapes van vermeende gesprekken tussen Erdogan en zijn intimi werden verspreid. Nadat geheim overleg over potentiële Turkse operaties in Syrië uitlekte via YouTube, wachtte dat medium hetzelfde lot. Protesten, zoals rond het Gezipark in 2013, worden uiteengeslagen.

In Hongarije worden journalisten niet bedreigd met opsluiting, wel met economische consequenties. Bij de reorganisatie van de openbare omroep belandden veel kritische stemmen op straat. Andere belangrijke mediabedrijven staan onder controle van nauwe medestanders van de premier. Die media kunnen rekenen op een toevloed aan staatsadvertenties. Het onafhankelijke RTL Klub kreeg een disproportioneel grote reclamebelasting opgelegd. Kritische ngo’s kregen onlangs te maken met huiszoekingen in een zaak rond Noorse regeringssubsidies.

4 Creëer een klasse van machtige medestanders, straf wie niet loyaal is.

Meer nog dan andere politici zoekt de illiberale democraat bondgenoten met politiek en financieel gewicht. Bij voorkeur vrienden die je zelf eerder meebracht naar de hoofdstad. Zo komt een belangrijk deel van de Russische zakenelite uit de clan die Poetin om zich heen verzamelde in de jaren negentig in Sint-Petersburg.

Ook in het Hongarije van Fidesz floreert de belangenverstrengeling volgens corruptiewaakhond Transparency International. In 2012 ging die „symbiotische relatie tussen de politieke en zakelijke elite” zo ver, stelde de ngo in een rapport, „dat de Hongaarse staat ingepalmd is door machtige belangengroepen”. Voornaamste doelwit van de Hongaarse oppositie is Simicska, schoolvriend en voormalig kamergenoot van Orbán aan de universiteit. Simicska is energie-, bouw- en mediamagnaat. Hij was in het verleden ook de financiële man van Fidesz en hoofd van de belastingsdienst. Zijn bedrijven vergaarden miljarden forinten aan staatsaanbestedingen en Europese fondsen.

In Turkije ging de economische boom gepaard met de opkomst van vrome Anatolische concurrenten ten nadele van de oude seculiere zakendynastieën. Ook hier zien critici een alliantie tussen de zakenwereld en Erdogans AK-partij, die morele zuiverheid hoog in het vaandel zegt te dragen. „Erdogan moedigde grote bedrijven, die lucratieve overheidscontracten wilden in de bouwsector, aan om mediabedrijven te kopen en, in ruil voor gunstige verslaggeving over de regering, vloeiden ook de lira’s. Zij die weigerden het spel te spelen werden achtervolgd, aangeklaagd en beboet”, schrijft Steven A. Cook, van de Amerikaanse denktank Council for Foreign Relations op de website Politico.

Machtige figuren die uit de gratie zijn, kunnen zelden op clementie rekenen. De Russische oligarch en oliemagnaat Michail Chodorkovski bracht tien jaar in de cel door.

De invloedrijke Turkse geestelijke Fethullah Gülen, ooit medestander van Erdogan in de strijd tegen het leger, is nu een gezworen vijand. De president ziet zijn hand in corruptieonderzoeken tegen zijn AK-partij en de reeks gelekte geluidsopnamen die de regeringstop nog verder in verlegenheid brachten. Het antwoord van de regering was een zuivering van politie en justitie via arrestaties en reorganisaties. Toplui en journalisten van aan Gülen verbonden media werden eveneens opgepakt.

Ook tussen Orbán en boezemvriend Simicska liep het inmiddels mis. Toen Orbán na veel druk van buitenaf besloot de ‘RTL Klub-belasting’ evenrediger te verdelen over mediabedrijven, kondigde Simicska een mediaoorlog af. Even later namen de chefs van zijn belangrijkste titels uit protest ontslag0. Simicska ontwaarde de invloed van Orbán. Na jaren stilzwijgen noemde hij zijn oude boezemvriend ‘sperma’, een woord dat in het Hongaars uiteenlopende denigrerende connotaties heeft.

5 Tast steeds nieuwe grenzen af, zet een stap terug indien nodig.

De omstandigheden maken vaak de man. In die zin zijn ook Poetin, Orbán en Erdogan kinderen van de getroebleerde geschiedenis van hun land. Als democraten-in-naam gedragen ze zich minder brutaal en gewelddadig dan sommige voorgangers. Maar sterke mannen willen zelf ook de grenzen voor zich uit blijven duwen.

Erdogan tast de limieten van zijn presidentiële functie af. Orbán blijft plannen uit de hoed toveren die Brussel en andere Europese hoofdsteden op stang jagen. Slechts bij te grote tegenstand zet hij een stap terug. Poetins grenzen reiken inmiddels tot Oekraïne.

De vraag is dus: wanneer heeft een illiberale democraat genoeg?