Als het om buitenlanders gaat, dan merk je de haat

De Deense politiek is gecentreerd rond het thema immigratie. De Deense Volkspartij zal profiteren van de aanslagen, zegt schrijver Morten Brask.

Bloemen bij de synagoge in Krystalgade, in het centrum van Kopenhagen, waar in de nacht van zaterdag op zondag een aanslag werd gepleegd. Foto Leonhard Foeger / Reuters

Een paar jaar geleden, vertelt Morten Brask, was hij van plan een roman te schrijven over terrorisme in Denemarken. „Ik vroeg me af wat er zou gebeuren als hier in Kopenhagen een groep Hell’s Angels de Koran zou verbranden en moslimterroristen vervolgens twintig peuters zouden doodschieten bij een aanval op een kinderdagverblijf. Mijn uitgever raadde het me af. Ze dacht dat het boek niet zou verkopen omdat Denen niet houden van dit onderwerp. Ze leven met hun ogen dicht. Ze was ook bang dat mij iets zou overkomen. Ik heb daar over nagedacht, en ik zou niet willen sterven vanwege iets dat ik geschreven heb. Zelfcensuur inderdaad.”

Brask (44) heeft wat eerder afgesproken op de hoek van de Krystalgade in het centrum van Kopenhagen, waar ook de synagoge is die in de nacht van zaterdag op zondag met een automatisch wapen werd aangevallen. Een bewaker van de synagoge werd gedood, twee agenten raakten gewond. Voor de synagoge ligt de stoep vol bloemen. Nog steeds komen mensen boeketten brengen. De straat die vol is met zwijgende Denen, wordt aan beide kanten bewaakt door zwaar bewapende politiemannen. „Heb je het gezien?” vraag Brask. „De mensen zijn nog steeds in shock. Wat er is gebeurd, de aanval op de discussiebijeenkomst en hier, op de synagoge, kunnen ze nog niet bevatten.”

Paar honderd rotzakjes

Zijn uitgever zit in het zwaar beveiligde gebouw van de kranten Politiken en Jyllands Posten. Dat is noodzakelijk sinds de publicatie in 2005 van de beruchte Mohammed cartoons die een golf van woede losmaakte in het Midden-Oosten. Brask: „Ik woonde in die tijd in Mozambique waar mijn toenmalige vriendin voor de VN werkte. Tot dan reageerden mensen altijd positief als je zei dat je uit Denemarken kwam. Iedereen begon dan over het beeld van de schattige zeemeermin. Maar plotseling werd ik er op aangesproken dat ik uit een land kwam waar mensen geen respect hebben voor andere religies.”

De Deense politiek is volgens Brask helemaal gecentreerd rond het thema buitenlanders. Onder invloed van het electorale succes van de Deense Volkspartij, die nu in de peilingen de tweede partij is van het land is, nemen alle partijen flinke standpunten in over immigratie. En hoewel niemand het met zoveel woorden zegt, gaat het eigenlijk alleen om moslims.

„Meestal is de afkeer van moslims gebaseerd op vervelende persoonlijke ervaringen. Mijn zuster, die een zeer links persoon is, haat de islamitische jongens in haar straat, die weleens naar haar billen proberen te grijpen. Zelf ben ik een keer bedreigd door twee van die mannen met een mes. Ik haat die lui. Maar ik houd mezelf voor: het gaat om een paar honderd rotzakjes die de boel in Kopenhagen verzieken voor de rest. Ik ben erg voor diversiteit in de samenleving.”

Brask kent Nederland zeer goed omdat hij het land regelmatig bezoekt, en hem zijn de overeenkomsten ook opgevallen. „Maar Nederland heeft natuurlijk al in 2004 kennisgemaakt met moslimterreur toen Theo van Gogh werd vermoord. Dit wat nu hier gebeurd is, iemand die met een automatisch wapen twee doelen beschiet, brengt de intensiteit van de terreur alleen wel naar een volgend niveau.”

Dit jaar mogen de Denen naar de stembus en Brask verwacht dat de Deense Volkspartij zal profiteren van de incidenten van het afgelopen weekeinde. „Ik sluit niet uit dat ze de grootste partij worden. Wat er daarna gebeurt, is niet helemaal duidelijk. De leider van de Deense Volkspartij Kristian Thulesen Dahl heeft wel eens gezegd dat hij geen regeringsverantwoordelijkheid wil. Net als bij jullie Geert Wilders in 2010. ”

Vijandigheid

Sinds het ontstaan van de partij in 1995 zijn de kiezers van de Deense Volkspartij veranderd, volgens Brask. „Aanvankelijk ging het om de kleine man, die ontevreden was. Mensen met een winkel of een laag baantje. Eind jaren negentig zei de toenmalige sociaal-democratische premier Rasmussen nog dat die partij niet schoon genoeg was om in de woonkamer te mogen. Inmiddels zijn de leden van de partij gewoon keurige mensen uit de middenklasse. Mensen die in een net huis wonen, die goed verdienen. Alleen als het over buitenlanders gaat, dan merk je ineens de haat.”

De schrijver denkt wel dat de vijandigheid ten aanzien van moslims is toegenomen door de beelden van onthoofdingen door de terreurgroep Islamitische Staat in Irak en Syrië. „Die beelden zijn een groteske uitvergroting van alles wat verkeerd is aan de islam. Als een werkelijkheid geworden persiflage.” In Denemarken wordt ervan uitgegaan dat die beelden, en ook de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs vorige maand de aanslagpleger tot zijn daad hebben gebracht. „Maar”, zegt Brask, „We weten eigenlijk niet of het wel een moslimaanslag was of gewoon het werk van een gewelddadige gek.”

Het nationalisme, denkt Brask, zal in Denemarken net als elders in Europa nog verder toenemen. „De Deense Volkspartij wil de grenzen terug. Weg met Schengen. We hebben hier een mythe: het verhaal van Holger de Deen. Dat is een oude held, een enorme geweldenaar, die volgens de geschiedenis in volle wapenrusting slaapt in een grot of een kelder onder een kasteel. Maar als gevaar van buiten dreigt, zal hij ontwaken en met een verschrikkelijke dreun de indringer verslaan. De Volkspartij gebruikt zijn afbeelding, om een warm gevoel op te roepen. Alsof ze zeggen willen: in elke Deen schuilt eigenlijk een Holger die naar buiten wil.”