Rusland en VS gaan Oekraïne opsplitsen

Zo werkt politiek: Washington en Moskou hebben hun eigen voorstelling van Europese machtsbalans, schrijft Jakob Augstein.

illustratie martin sutovec

Ondanks de broze wapenstilstand heeft bondskanselier Angela Merkel het in Oekraïne laten afweten. Zij heeft noch de Amerikanen noch de Russen ertoe weten te brengen hun buit los te laten. Er blijft een verdeeld land achter. Urenlang zitten de politieke leiders van Rusland, Oekraïne, Frankrijk en Duitsland bij elkaar – en het enige resultaat is een papiertje. Meer niet.

Na die lange nacht, eind vorige week, kan de toestand van Oekraïne nog met één woord worden omschreven: hopeloos. Het land valt uit elkaar. De verantwoordelijkheid daarvoor kunnen de Amerikanen en de Russen delen – met de Oekraïners. De moeite die Europa zich heeft getroost ter wille van de vrede en het gezond verstand is tevergeefs geweest.

Niet veel uitlatingen van Angela Merkel zullen in de herinnering blijven hangen. De taal is niet haar medium. Maar hier is er toch één: het afgelopen jaar heeft de bondskanselier gezegd dat Ruslands president Vladimir Poetin „in een andere wereld” leeft. Intussen weten we dat Poetin niet de enige is. President Barack Obama van de Verenigde Staten is bij hem. Het is de wereld van de machtspolitiek, waarin zowel de Russen als de Amerikanen goed de weg kennen – alleen de Duitse Angela Merkel is daarin een vreemde.

Zelden heeft Merkel zich zo vergist als tijdens deze crisis. Noch de Russen noch de Amerikanen zijn bereid Oekraïne los te laten – en ook de machtigste vrouw van Europa kan daaraan niets veranderen.

Wat is er van Oekraïne geworden? Een speeltje van de grootmachten. Amerikanen en Russen trekken aan het land op de grens tussen oost en west. Ze trekken tot het uiteenscheurt. Wie gelooft nog dat een deling kan worden afgewend? De gevaarlijke les van de Oekraïnecrisis luidt dat ook in Europa de grenzen niet eeuwig zijn. Dit is de zwaarste nederlaag van Angela Merkel tot nu toe.

Het is een resultaat waarmee Europa zal moeten leren leven: Oekraïne is de facto gedeeld. Zo is nu ook de knoop doorgehakt, waarmee de toenmalige voorzitter van de Europese Commissie, Barroso, Oekraïne twee jaar geleden had geconfronteerd, toen hij zei dat het land moest kiezen tussen Rusland en de EU.

Het westen van Oekraïne zal een Amerikaans protectoraat worden, het oosten een Russisch. De Russen zijn toch allang in de nieuw ontstane ‘volksrepublieken’, en nu heeft een Amerikaanse generaal aangekondigd dat het Amerikaanse leger in maart een bataljon in Oekraïne zal vestigen. Dat zijn de beroemde ‘instructeurs’, die wij nog kennen uit de Zuid-Amerikaanse vazalstaten.

Was er ook een derde weg geweest? De Oekraïners zelf wilden die niet bewandelen: afzien van het lidmaatschap van de EU en – belangrijker nog – van de NAVO. Toen een Duitse parlementariër daar voorafgaand aan de top in Minsk nog één keer op aandrong, werd zij met hoon overladen: wat beeldde de Duitser zich wel niet in om in te grijpen in het soevereine recht van een staat? Maar zij had niets anders gezegd dan de Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Frank-Walter Steinmeier, in november: „Ik zie bondgenootschappelijke betrekkingen tussen Oekraïne en de NAVO, maar geen lidmaatschap.”

Op dat punt hebben de Duitsers buiten de VS gerekend. Amerika is nooit van plan geweest Oekraïne buiten het westerse blok te laten. Tot voor kort heeft het State Department de vraag van het NAVO-lidmaatschap uitdrukkelijk open gelaten. En een paar dagen geleden dacht Obama nog openlijk na over wapenleveranties: ‘lethal defensive weapons’, ‘dodelijke verdedigingswapens’ – wat je daar ook onder mag verstaan.

We leven in een tijd waarin de politiek in ethisch opzicht overbelast is. De stille waarheid luidt dat de VS hun eigen ideeën hebben over het Europese machtsevenwicht – en dat ze ons niets vragen. Het getouwtrek over Oekraïne is onze Cuba-crisis. De Sovjets verstoorden in 1962 het mondiale machtsevenwicht toen ze probeerden kernraketten voor de Amerikaanse huisdeur te deponeren. De VS en de Sovjet-Unie stonden destijds op het punt daar een kernoorlog over te voeren. De poging om van Oekraïne een voorpost van het Westen te maken heeft een soortgelijke reactie uitgelokt.

‘De wereld is uit zijn voegen – zij schikt zich op een andere manier”, heeft de Duitse schrijfster Daniela Dahn hierover opgemerkt: sinds 1990 zijn grenzen verdwenen of veranderd. Binnen Duitsland, tussen Tsjechen en Slowaken en in Joegoslavië. Nu zal Oekraïne ook een andere staatsvorm krijgen. Als beide Oekraïense kampen zo onverzoenlijk zijn als zich laat aanzien, wordt een democratisch gelegitimeerde grensverschuiving onvermijdelijk. En dat zal waarschijnlijk niet de laatste van de komende jaren zijn.