Merkels werk biedt alleen tijdelijk soelaas

Het Westen vindt Oekraïne belangrijk, maar niet belangrijk genoeg om ervoor te vechten, zegt de directeur van denktank Carnegie Europe. Het legt zich daarom neer bij opdeling. Maar Poetin heeft verdere plannen.

Neem de oorlog in Oekraïne, meng dit met een mislukte Arabische Lente, doe er wat Palestijns-Israëlisch conflict bij, roer even flink door met de economische malaise in Europa zelf, maak het af met een vleugje opkomend populisme, en je hebt het recept voor wat Jan Techau ‘the perfect storm’ noemt.

„Het zijn allemaal nogal grote problemen, op talrijke fronten, en we moeten ze allemaal tegelijk het hoofd bieden. Veel lastiger dan dit kan niet”, zegt de baas van de invloedrijke denktank Carnegie Europe in Brussel.

„Al die conflicten hebben iets gemeen: ze sluimeren al langer”, zegt hij. „Maar als je twee of drie jaar geleden begon over Oekraïne of Rusland keken mensen je raar aan: ben je soms een oorlogshitser? Heb je ze wel allemaal op een rijtje?”

Techau (Lübeck, 1972) staat bekend om vlijmscherpe analyses, maar wil niet te dramatisch klinken. Dus benadrukt hij dat de EU territoriaal niet wordt bedreigd. Dat de euro min of meer onder controle is, dat de Europese economie nauwelijks groeit, maar van massale armoede ook weer geen sprake is. En dat in verreweg de meeste EU-lidstaten nog steeds linkse of rechtse middenpartijen stevig in het zadel zitten. Maar hij zegt ook dat de storm nog lang niet is uitgeraasd. „Ons Europese model – het idee dat je problemen vreedzaam oplost – wordt hoe dan ook bedreigd.”

Het akkoord van Minsk, eerder deze week, verandert daar niets aan. Áls Merkels crisismanagement in Oekraïne al werkt, zal het hooguit tijdelijk soelaas bieden, zegt Techau op zijn Brusselse werkkamer. En nee, het bewapenen van Oekraïne is géén goed idee, maar het uitbreiden van Europa’s eigen militaire capaciteiten weer wel. Die ‘Derde Wereldoorlog’ om Oekraïne blijft trouwens zo goed als uitgesloten.

Europa lijkt nog steeds een van de veiligste plekken ter wereld. Zijn de recente aanslagen op Charlie Hebdo, hoe erg ook, niet eerder uitzondering dan regel?

„Ja, als je veiligheid nauw definieert: hier en nu, bij jou in de straat. Europeanen zijn er al veertig of vijftig jaar aan gewend dat hun bredere veiligheid door de Amerikanen wordt gewaarborgd. Veel Europeanen voelen zich ongemakkelijk bij het idee dat we onze grenzen zelf maar eens militair moeten gaan verdedigen.”

De Russische president Poetin heeft dus gelijk: we zijn zwak en decadent.

„Voor Poetin staat soevereiniteit gelijk aan militaire macht. Hij heeft gelijk als hij zegt dat we naïef zijn in harde veiligheidskwesties. Hij heeft ongelijk als hij zegt dat westerse systemen vanbinnen rot zijn.

„Voor Poetin is het fundamenteel bedreigend dat onze open samenleving alles voortbrengt wat je maar kan bedenken: van hele conservatieve tot libertijnse mensen, uiteenlopende lifestyles, individuele vrijheden – zaken die niet georganiseerd of gecontroleerd kunnen worden. Hij ziet ons open systeem als ongeordend, en dus zwak, terwijl het in werkelijkheid een enorme bron van kracht is.”

Heeft Nederland te zwak gereageerd na het neerhalen van de MH17? Hadden we niet meer en sneller onderzoekers het rampgebied in moeten sturen?

„Nee, de reactie was precies goed. Nederland staat achter het sanctiebeleid en achter de versterking van de NAVO zoals die recentelijk is afgesproken. Je moet ook realistisch kijken naar wat een klein land echt kan doen. Dat geldt voor alle EU-lidstaten: afzonderlijk tellen ze niet erg mee. Dus heeft Nederland gedaan wat logisch is: het heeft zijn macht en invloed ingebracht in de Europese context. Met roekeloosheid bereik je niet veel.”

Maar u hebt zelf vaak gezegd dat Europa te risicomijdend is.

„In het algemeen ben ik voor kalmte en wijsheid. Maar het is een zwaard dat aan twee kanten snijdt. Europeanen gaan risico’s sneller uit de weg en willen vaak niet de politieke en financiële consequenties dragen die horen bij een serieus defensiebeleid. Maar avonturisme moet worden gemeden. We proberen hier niet een punt te scoren of zo. We proberen langzaam de capaciteit te bouwen die Europa nodig heeft om de eigen broek op te houden en dat is al moeilijk genoeg.”

Had Europa niet weg kunnen blijven uit Oekraïne als we zo risicomijdend zijn? Hebben we met het aanbod van een associatieverdrag valse hoop gewekt?

„De toenmalige president, Janoekovitsj, gaf Oekraïners hoop. Hij onderhandelde vier jaar lang met de EU. Op het allerlaatste moment haakte hij af, met grote onrust tot gevolg. Hier valt de EU weinig te verwijten. De grotere fout is gemaakt. Toen Poetins voorganger Medvedev als president in 2008 een nieuw Europees veiligheidspact bepleitte, is dat meteen afgewezen. Zo’n pact was kansloos, maar door erover te praten hadden we wel kunnen achterhalen wat ze nu precies wilden. Dat hebben we nagelaten.”

Hoe robuust is de NAVO? Werkt artikel 5 – een aanval op één lidstaat, is een aanval op alle – wel echt?

„Ik heb veel vertrouwen in artikel 5. Het is de kern van de NAVO en het is een catastrofe als het een holle frase zou blijken.”

In Brusselse diplomatieke kringen hoor je dat Polen zich geen zorgen hoeft te maken, maar de Baltische staten…

„In de Koude Oorlog werkte artikel 5, omdat op Duits grondgebied internationale troepen gelegerd waren. Een aanval op de oostflank van de NAVO zou letterlijk een aanval op iedereen zijn: er zouden doden vallen onder Fransen, Canadezen, Amerikanen, etcetera. Precies waarom de Baltische staten en Polen aandringen op NAVO-troepen op hun grondgebied.”

Wat niet gebeurt.

„... wat inderdaad niet gebeurt. Een meerderheid van de NAVO-landen vindt dat dit eerder met Rusland gemaakte afspraken zou schenden. Ik ben er niet zo zeker van. Maar het is niet zo dat er niets gebeurt. Sinds kort is er een rotatiesysteem: geen permanente troepen, maar altijd troepen uit een bepaald land. Het is op dit moment politiek het maximaal haalbare, en het is voorlopig ook genoeg.

„Waar ik me zorgen over maak, is of dit op lange termijn vol te houden is. Onze militaire capaciteiten zijn door bezuinigingen dramatisch gedaald. Een haperend rotatiesysteem kan de geloofwaardigheid van artikel 5 ondermijnen.”

De Amerikanen sluiten bewapening van het Oekraïense leger niet uit. In Europa is daar weinig steun voor. Is dat verstandig, zeggen dat je iets uitsluit?

„We horen het niet graag in Europa, maar militaire kracht hoort bij het diplomatieke arsenaal. Maar ik denk niet dat bewapening in dit specifieke geval gaat werken. Welk politiek of militair-strategisch doel dient het? Het Oekraïense leger is erg slecht uitgerust. We zouden nooit in staat zijn het zo te helpen dat het zich kan verdedigen. Dit spel kunnen we niet winnen, en leidt mogelijk tot escalatie. Ook zouden we een valse belofte doen. Met bewapening zeg je: we staan ook militair aan jullie kant. Terwijl we eerder de enorme strategische beslissing hebben genomen dat we geen oorlog zullen voeren om Oekraïne. Poetin is daar wel toe bereid, dus we staan altijd zwakker.”

Dus geen Derde Wereldoorlog?

„Nee, het Westen is niet bereid dat ervan te maken. We hebben in feite besloten dat Oekraïne niet bij onze Europese ‘veiligheidsarchitectuur’ hoort. We vinden Oekraïne belangrijk, maar niet enorm belangrijk. We hebben de kant van de hervormingsbeweging in Kiev gekozen, we steunen Oekraïne moreel en economisch, maar we hebben ook al besloten dat we er niet voor gaan vechten. Voor de Oekraïense bevolking is dat natuurlijk een tragedie. Ze zullen het zelf moeten bolwerken en dat zal heel moeilijk zijn.”

U zegt eigenlijk: het hoogst haalbare is het conflict bevriezen.

„Dat gebeurt al. De gesprekken in Minsk deze week gingen over demarcatielijnen.”

Over de nieuwe grenzen dus.

„Over het de facto opdelen van Oekraïne. Officieel zeggen westerse politici: Oekraïne moet één geheel blijven en Kiev moet over alle gebieden controle krijgen. De separatistische leiders willen er niets van weten. Meest voor de hand liggende scenario: een frozen conflict, waarbij formeel Oekraïne soeverein lijkt, maar niet is.”

Ook gehoord in Brussel: misschien is een gedeeld Oekraïne wel beter af, omdat het met minder Russischtaligen meteen ook meer pro-Europees is.

„Tja, dat is koloniaal denken. Ik geloof er niet in. Een zelfstandig West-Oekraïne is economisch niet levensvatbaar, de industrie ligt in het oosten. Dus dan heb je een meer prowesters maar straatarm land waar enorm veel geld naartoe moet. Bovendien zal dit bevroren conflict nooit lang bevroren blijven, zoals in Georgië en Moldavië. Poetin is niet geïnteresseerd in de rest van Georgië, maar wel in de rest van Oekraïne. Hij zal geen ‘groene mannetjes’ naar Kiev sturen, maar zal er wel politieke controle over willen krijgen.

„Oekraïne is vele malen belangrijker omdat het zo dicht bij Poetins eigen machtscentrum ligt. Hij is beducht voor domino-effecten. We vergeten vaak dat Poetin vecht voor zijn politieke overleven. Hij is geen zonnekoning, maar onderdeel van een team waaraan hij moet rapporteren. Zodra de mensen die hem aan de macht houden, denken dat hij niet meer de man is die hun belangen kan verdedigen, is hij weg.”

Het laatste onderhandelingen werden gedaan door Merkel en Hollande. Waar was Cameron? Waar was Obama?

„De Britten hebben vanaf het begin geen hoofdrol gespeeld in deze kwestie. Sinds de zaak-Litvinenko [de overgelopen Russische spion die in Londen werd vergiftigd, red.] is de Britse relatie met Rusland ijzig koud. Voor de Amerikanen is dit een testcase om te zien of de Europeanen voor hun eigen veiligheid kunnen zorgen. Maar het is duidelijk dat Merkel en Hollande dit konden doen, omdat de VS via de NAVO de reservemacht zijn. De Amerikanen zitten onzichtbaar dus altijd aan tafel.”

Toen onlangs in Brussel een discussie losbrandde over het nut van verdere sancties waarschuwde Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad, meteen voor appeasement, een historisch beladen woord. Probeerde hij daadkrachtig te zijn of was het een wanhoopskreet?

„Ik denk niet dat het wanhoop was. Hij wilde de Europeanen eraan herinneren wat er op het spel staat, en hoeveel een softe reactie op agressie ons kan kosten. Als Pool komt hij uit een land dat het slachtoffer was van de vooroorlogse pogingen om Hitler te paaien. Je kunt je afvragen of de analogie klopt, omdat we het tot nu toe over Oekraïne hebben en nergens anders over. NAVO-artikel 5 is de harde grens in Europa. Tusk probeert de morele verplichtingen ervan op te rekken tot aan Oekraïne. Een kansloze zaak, maar zijn harde woorden zijn bedoeld om de minimale standvastigheid die de EU tot nu toonde met sancties te stutten. Hij wil voorkomen dat die afbrokkelt.”

Werkt het sanctiebeleid?

„Dat moet niet worden overschat, de dalende olieprijzen hebben Rusland pas echt geraakt. Maar de EU is tot nu toe verrassend eensgezind gebleven. Zelfs landen die Rusland minder hard wilden aanpakken, deden mee. In juli zal blijken of dat zo blijft: dan wordt er gesproken over verlenging van sancties.

„Als je Rusland echt pijn wilt doen, moet je het uit het internationale bankensysteem SWIFT gooien, zoals met Iran is gebeurd. Dat is de nucleaire optie, het zou meteen leiden tot een meltdown van het Russische bankensysteem. Het probleem is dat, anders in Iran, de pijn ervan op dramatische wijze gevoeld zou worden in Londen en Frankfurt. Als het echt misgaat in Oekraïne, sluit ik niet uit dat er strengere sancties komen, maar zolang het doorsuddert zie ik dat niet snel gebeuren.”

Is de eis dat Oekraïne moet hervormen niet hardvochtig voor een land dat voor zijn voortbestaan vecht?

„Nee, we zijn juist niet hard genoeg. [President] Porosjenko moet Oekraïne opnieuw uitvinden om te voorkomen dat het opnieuw wegglijdt. Het hele systeem is rot, maar ik zie geen vooruitgang. Porosjenko beseft nog onvoldoende dat we onze steun niet alleen kunnen rechtvaardigen met de Russische agressie. Zijn gebrekkige hervormingsdrang ondermijnt de Europese standvastigheid en speelt Rusland in de kaart. Poetins berekening is dat Porosjenko faalt, de sfeer verandert en pro-Russische krachten weer de overhand krijgen. Het zou zomaar kunnen.”