Merkels marathon

Aan het akkoord van Minsk ging een week van overleg vooraf, waarin kanselier Merkel alles op alles zette voor een diplomatieke oplossing. Maar met Amerikaanse wapenleveranties als stok achter de deur.

Bijna onafwendbaar leek Oekraïne vorige week af te koersen op een nog veel massalere oorlog dan de gevechten tot nu toe, ook al hebben die sinds vorig jaar al ruim 5.400 mensen het leven gekost. Rusland voerde zijn militaire steun aan de rebellen op, terwijl in de Verenigde Staten de roep aanzwol wapens te leveren aan de Oekraïense regering. Maar de Duitse bondskanselier Angela Merkel voelde er niets voor wapens het laatste woord te gunnen. In plaats daarvan deed ze, met de Franse president François Hollande in haar kielzog, een laatste heroïsche poging via klassieke diplomatie de vrede in Oekraïne te herstellen.

Beschuldigingen van de Amerikaanse senator John McCain, dat ze daarmee appeasement bedreef, net als de Britse premier Neville Chamberlain in de jaren ’30, nam ze voor lief. Net als het fysieke ongemak van elf vluchten in acht dagen en een zestien uur durende nachtelijke onderhandelingssessie met een zeer stroeve president Poetin, de Oekraïense president Porosjenko en Hollande in het megalomane paleis van de Wit-Russische president Loekasjenko te Minsk.

Terugblik op een diplomatieke marathon.

Donderdag 5 februari

De oorlogsdreiging hangt deze ochtend als een slagschaduw over Oekraïne, dat in de dagen daarvoor de strijd heeft zien oplaaien in het oosten. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Kerry arriveert in Kiev voor overleg met president Porosjenko. Die laatste wil wapens, nu zijn leger snel terrein verliest. Porosjenko weet dat in Washington, ook in regeringskringen, steeds meer stemmen opgaan wapens te leveren, als tegenwicht voor de omvangrijke steun van Moskou aan de rebellen.

Diezelfde ochtend komen Merkel en Hollande met een verrassend initiatief, dat ze volgens Franse bronnen pas de avond tevoren hebben uitgebroed. Later die dag zullen ook zij in Kiev landen, voor vredesberaad dat ze de volgende dag in Moskou zullen voortzetten. „We bevinden ons in een oorlog, een oorlog die totaal kan worden”, luidt de omineuze waarschuwing van Hollande voor zijn vertrek uit Parijs. Kerry houdt zich intussen op de vlakte. Hij steunt het Frans-Duitse initiatief maar sluit wapenleveranties niet uit. Vier uur praten Merkel en Hollande die avond met Porosjenko. Ze laten erna weinig los en vliegen terug naar Berlijn en Parijs.

Vrijdag 6 februari

De volgende dag werkt Merkel in Berlijn plichtsgetrouw eerst nog een geplande ontmoeting af met de leider uit een andere brandhaard: de Iraakse premier Haidar al-Abadi. Aan het begin van de avond landt ze in Moskou, waar Hollande zich bij haar voegt. In het Kremlin praten ze de hele avond. De buitenwereld wacht gespannen af. Ingewijden zeggen later dat het om bijzonder taaie onderhandelingen ging. Pas na middernacht lokale tijd vertrekken Merkel en Hollande, zonder contact met de pers. Een teken dat er nog moet worden doorgepraat, concluderen analisten. Een woordvoerder van het Kremlin kan geen doorbraken melden, maar zegt dat de leiders zondag telefonisch verder zullen praten over de mogelijkheden van een vergelijk.

Zaterdag 7 februari

De aandacht verlegt zich naar München, waar de jaarlijkse grote internationale Veiligheidsconferentie in volle gang is. Belangrijkste spreker die dag: Angela Merkel, die vanuit Moskou direct naar de Beierse hoofdstad is gevlogen. De sfeer is gespannen. Daags tevoren heeft McCain haar voor de Duitse televisie van ‘appeasement’ beschuldigd. Senator Lindsey Graham verwijt Merkel „een democratie in moeilijkheden” de rug toe te keren door wapenleveranties af te wijzen. Hij hoopte dat Merkel zich de opofferingen herinnerde die zovelen zich hadden getroost om Duitsland te maken tot wat het is, voegt hij er provocerend aan toe. „De Oekraïense bevolking heeft het recht zichzelf te verdedigen”, zei Joe Biden veelbetekenend, de Amerikaanse vicepresident die ook in München was.

Kalm dient Merkel haar critici van repliek: „Ik kan me geen situatie voorstellen waarin een betere bewapening van het Oekraïense leger ertoe zal leiden dat Poetin gelooft dat hij het conflict zal verliezen.” Soms is het beter niet gewapend te interveniëren, zegt ze verder. Zoals de NAVO destijds deed in het geval van de communistische DDR, waar Merkel zelf opgroeide. „Dat was een realistische inschatting”, aldus Merkel, en „dat realisme bestaat ook nu nog”. Ook Porosjenko verschijnt in München. Hij wappert met Russische paspoorten, die afkomstig zouden zijn van Russische officieren die de rebellen hielpen. De Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov, oogst hoongelach als hij zegt dat de annexatie van de Krim volkenrechtelijk „onberispelijk” was verlopen. In Parijs noemt Hollande het voorstel dat Merkel en hij in Moskou hebben gedaan „een van de laatste kansen” op vrede.

Zondag 8 februari

Na telefonisch overleg kondigen Merkel, Hollande, Poetin en Porosjenko aan dat ze elkaar die woensdag in Minsk zullen treffen voor vredesberaad. De rebellen zullen niet rechtstreeks aan het overleg meedoen maar indirect. Die dag reist Merkel naar Washington.

Maandag 9 februari

Na overleg met Merkel in het Witte Huis verklaart president Obama dat zijn regering alle opties voor Oekraïne open houdt en dat hij nog geen besluit heeft genomen over wapenleveranties. In Brussel besluiten lidstaten van de EU intussen te wachten met extra economische sancties in afwachting van het overleg in Minsk.

Dinsdag 10 februari

Merkel bezoekt de Canadese premier Harper, een fel criticus van Poetin, in Ottawa. „Ik hoop dat we in staat zullen zijn het conflict met diplomatieke middelen op te lossen”, herhaalt ze. Rusland begint intussen met militaire oefeningen op de Krim. In het Donbas-gebied wordt op veel plaatsen fel doorgevochten.

Woensdag 11 februari

Bij de Oekraïense plaats Debaltseve worden 19 Oekraïense militairen gedood. Aan het begin van de avond betreden Poetin, Porosjenko, Merkel en Hollande het paleis van de Wit-Russische president Loekasjenko. Hij glimt van plezier en put zich uit in complimenten aan Merkels adres omdat hij tuk is op nauwere banden met de EU. Hij prijst haar geweldige Russisch.

De onderhandelingen monden uit in een uitputtingsslag. Eerst spreekt het viertal elkaar twee uur onder acht ogen, dan schuiven ook hun ministers van Buitenlandse Zaken aan en militaire experts. Daarna gaat het weer verder met zijn vieren. Soms verlaat een van hen de vergaderzaal, veelal met somber gezicht.

Donderdag 12 februari

Terwijl de nacht voortschrijdt, neemt de vermoeidheid toe. „Allen geeuwen, maar ze praten door”, aldus een anonieme bron tegenover het persbureau AFP. Niet alleen bij Merkel, ook bij Poetin begint de vermoeidheid zichtbaar mee te tellen, al staan beiden bekend om hun grote uithoudingsvermogen bij zulke sessies.

Wanneer het al weer lang en breed licht is, heerst er nog altijd onzekerheid: zal er een akkoord uitrollen of niet? Verschillende keren, zeggen deelnemers, stond het beraad op springen. Een medewerker van Poetin loopt af en toe naar de rebellen voor overleg. Die stribbelen tegen en zijn niet bereid onmiddellijk hun wapens neer te leggen. Uiteindelijk accepteren ze een bestand vanaf zondag. Morrend gaat ook Porosjenko met dat uitstel akkoord.

De deelnemers zijn aan het einde van hun krachten. „Het was de zwaarste nacht uit mijn leven”, zegt Poetin. Merkel en Hollande nemen weer het vliegtuig om hun collega-regeringsleiders, die voor hun eurotop al in Brussel bijeen zijn, bij te praten over het resultaat.

Of het genoeg is voor vrede, blijft de vraag. Merkel spreekt donderdag van „een sprankje hoop”. Ook zij weet dat het in Oekraïne ondanks haar inspanningen nog helemaal scheef kan lopen. Eén zekerheid heeft ze, zoals Hollande al een week eerder verklaarde: „Er kan niet gezegd worden dat Frankrijk en Duitsland niet alles hebben geprobeerd om de vrede te bewaren.”