Hoe Poetin Oekraïne sloopt

Oekraïne wilde aanschuiven bij de Europese Unie, maar bedacht zich onder Russische druk. Zeventien maanden later is het land geamputeerd, failliet en machteloos. Of het Minsk-akkoord houdt, moet blijken. Een stabiel Europa is hoe dan ook voorbij.

Niet-ontplofte raket in Kramatorsk, Oost-Oekraïne Foto Gleb Garanich/Reuters

Het regende in de Groesjevski, de straat waar de gebouwen van de ministerraad en het parlement van Oekraïne staan. In de natte herfst van 2013 was alles als vanouds in Kiev, de hoofdstad van het meest corrupte land op het Europese continent.

Achter het voetbalstadion Valeri Lobanovski danste de jeugd in Club Dinamo een gat in de nacht. Of ze aten pizza’s bij restaurantketen Maffia. Op het onafhankelijkheidsplein Maidan en de Chresjtsjatik-boulevard speelden muzikanten hun evergreens en vertoonden jongleurs hun trucs aan de flaneurs.

Jong en oud wisten dat ook de regering van president Viktor Janoekovitsj corrupt was. Maar ze zat wel vast in het zadel. Veel burgers ergerden zich daarom hooguit aan het speciale autoviaduct van het presidentiële paleis aan de Bankova naar het helikopterplatform aan de oever van de Dnjepr. Janoekovitsj had dat na zijn aantreden in 2010 laten bouwen.

De macht van Janoekovitsj, in de ogen van de culturele elite in Kiev een ongeletterde, was gestoeld op de oligarchen die het land feitelijk meeregeerden en de Russischtalige arbeiders in de oostelijke industrieprovincie Donbas.

Toch leek dezelfde Janoekovitsj in die natte herfst van 2013, na maanden dralen en laveren, voor Europa te kiezen. En dus niet voor Rusland dat ook naar zijn hand dong. Op woensdag 18 september 2013 besloot Janoekovitsj namelijk een associatieverdrag met de Europese Unie te tekenen. Een „historische stap”, zei zijn premier Nikolaj Azarov, „op weg naar een Europese levensstandaard”.

Europese weg

De dag na dit regeringsbesluit sprak ik de oppositionele politicus en ex-minister Joeri Loetsenko. Meteen na zijn overwinning bij de presidentsverkiezingen in 2010 had Janoekovitsj deze voormalige politieminister van de Oranjerevolutie wegens ‘machtsmisbruik’ laten veroordelen tot vier jaar cel. Maar onder zware Europese druk was hij in april 2013 vrijgelaten.

Ik vroeg de pro-Europese Loetsenko, die nu fractievoorzitter is van het Blok Petro Porosjenko in het nieuwe Oekraïense parlement, waarom de pro-Russische Janoekovitsj toch voor een Europese weg koos. Hij antwoordde: Janoekovitsj kiest eieren voor zijn geld. Hij en zijn oligarchenclan denken dat hun belangen in Brussel veiliger zijn dan in Moskou.

Niet voor niets had zijn streekgenoot en geestverwant Rinat Achmetov, de kolen- en staalbaron uit Donetsk, zijn financiële holdings in Nederland laten registeren. Achmetov had meer vertrouwen in de Nederlandse rechtsstaat dan in de Oekraïense. „Janoekovitsj wil slechts schuilen onder een Europese paraplu: om te voorkomen dat het Kremlin straks Oekraïne net zo kan plunderen als zijn regering nu zelf doet”, zei Loetsenko.

Precies zeventien maanden later is er van bescherming geen sprake meer. Geweld regeert. Janoekovitsj woont ergens in Rusland en kan dat land niet uit, omdat hij op een internationale opsporingslijst staat. Achmetov, die de afgelopen acht maanden heeft moeten toezien hoe ‘zijn’ splinternieuwe vliegveld Sergej Prokofjev bij Donetsk werd verwoest, is zijn ooit vanzelfsprekende greep op de economie én politiek van Oekraïne kwijt.

Het land verkeert in ontreddering. Een lot dat Oekraïne ook trof na een eerdere politieke omwenteling, de Oktoberrevolutie van 1917. Oekraïne staat nu zelfs als onafhankelijke staat op springen, omdat Rusland de nieuwe en intussen ook democratisch gekozen macht in Kiev eigenlijk niet accepteert.

Met man en macht heeft de Duitse bondskanselier Angela Merkel deze week voorkomen dat de oorlog in de Donbas zou overslaan en het hele Europese continent in een diepe en gewelddadige crisis zou meesleuren. Maar het akkoord van Minsk kan niet verhullen dat de continentale statenorde op zijn kop staat.

In die zeventien maanden tussen toen en nu hebben verschillende kardinale wendingen dit nieuwe lot van het Europese continent bepaald.

Zakenprojecten

Het eerste keerpunt diende zich aan op 21 november 2013. Die donderdag zette president Janoekovitsj onverhoeds een streep door het associatieverdrag. Voor de tweede keer koos hij eieren voor zijn geld. President Poetin had hem tijdens een tête-à-tête in Sotsji een lening van 15 miljard dollar en goedkoop aardgas beloofd. Volgens parlementariër Inna Bogoslovska, die eind november met Janoekovitsj brak omdat ze wilde vasthouden aan het associatieverdrag, zou Poetin Janoekovitsj ook hebben voorgespiegeld dat hij na zijn vermoedelijke herverkiezing in 2015 kon meeliften met de ‘presidentiële zakenprojecten’ van het Kremlin. Sinds 2010 was Janoekovitsj zijn land al steeds meer als zijn bezit gaan beschouwen. Dankzij Poetin lag straks de hele wereld voor hem open.

Maidan

Uit protest tegen deze ‘stap terug naar het oosten’ kwamen nog dezelfde avond een kleine tweeduizend jongeren op de Maidan in Kiev bijeen. Meer niet. Aanvankelijk eisten ze alleen dat Oekraïne zich wel met de Europese Unie zou associëren. De parlementaire oppositie hield afstand. Er was geen eer te behalen. Alleen Eurovisiesongfestivalwinnares Roeslana Lyzjitsjko (2004) toonde zich wel meteen solidair met de studenten. Mede dankzij haar groeide de Euromaidan snel uit tot een massaal protest tegen de regering van Janoekovitsj in het algemeen.

Trefwoord: corruptie. Weliswaar was Oekraïne al langer door en door corrupt. Maar tot 2013 was er sprake geweest van ‘pluriforme corruptie’. Niet overal zaten dezelfde partijmannen aan de ruif. Er was een quotumsysteem waarmee macht en oppositie de opbrengsten enigszins deelden. In zijn laatste jaar trok Janoekovitsj echter zoveel macht en geld naar zich toe dat Oekraïne begon te lijken op het Rusland van Vladimir Poetin: monopolistisch corrupt.

Sluipschutters

Deze Maidanbeweging tegen de ‘bende’, zoals de clan rond de president werd genoemd, mondde uit in revolutie. De oproerpolitie Berkoet (steenarend) dacht de zaak aanvankelijk te kunnen klaren met de knuppel. Toen dat niet hielp, werd de geweldsspiraal opgevoerd. De radicalen splitsten zich af van de Maidan en bouwden op de Groesjevski hun eigen barricaden: om te knokken. En de Berkoet ging schieten. De eerste doden vielen. De impasse werd groter en gevaarlijker. Totdat op 18 en 19 februari een hels geweld in het centrum van Kiev losbarstte. Op de daken rond de Maidan verschenen sluipschutters. Er vielen ongeveer honderd doden en zeker zevenhonderd gewonden.

Tot op de dag van vandaag staat niet vast wie de schutters waren en op wiens bevel ze opereerden. Het regeringsonderzoek naar de gebeurtenissen is nimmer afgerond. Schoten ze in samenspraak met de Russische geheime dienst FSB, die het weekeinde daarvoor een van zijn hoogste functionarissen naar Kiev had gestuurd en dat naderhand ook toegaf? Waren er provocateurs van de oppositie op pad? Of liep alles door elkaar?

Paranoïde cultuur

Hetzelfde geldt voor de dodelijke brand in het vakbondsgebouw op 2 mei 2014 in Odessa, waarbij meer dan veertig pro-Russische activisten omkwamen. Was dat vuur alleen maar van buiten aangestoken of was er ook munitie in de kelder ontploft, die daar was klaargelegd? En waarom waren er onder de slachtoffers mensen met paspoorten uit het naburige contrabande-republiekje Transnistrië, dat zich twee decennia geleden met Russische steun van Moldavië had afgescheiden?

De consequenties van al deze tegengestelde lezingen zijn groot. In een paranoïde politieke cultuur als de Oekraïense leidt een gebrek aan feitelijke klaarheid tot voortdurend wantrouwen. Wie speelt er dubbelspel, wie wordt door wie in het machtsapparaat gedekt? Die vragen blijven rondzoemen. Zo blijft de waarheid politiek.

Kostbare wansmaak

Feit is wel dat Janoekovitsj die 19de februari 2014 het einde voelde naderen. Videobeelden toonden later aan dat hij zijn kostbare wansmaak alvast uit zijn zomerverblijf Mezjigorje, ten noorden van Kiev, liet ontruimen.

In de nacht van donderdag op vrijdag 21 februari ging hij echt door de knieën. Onder druk van drie Europese ministers van Buitenlandse Zaken – Frank-Walter Steinmeier (Duitsland), Laurent Fabius (Frankrijk) en Radek Sikorski (Polen) – en de Russische gezant Vladimir Loekin (een duif rond het Kremlin) stemde Janoekovitsj in met een stapsgewijs vertrek: eerst een nieuwe coalitieregering en een nieuwe grondwet en tot slot nieuwe presidentsverkiezingen. De drie EU-bewindslieden ondertekenden het akkoord. Loekin ging weg zonder een krabbel te zetten, alsof hij de handen van Poetin wilde vrijhouden.

Maar de Maidan, in de ban van de ‘hemelse helden’ die eerder waren ‘gesneuveld’, nam geen genoegen met dit compromis en eiste onvoorwaardelijke capitulatie. Sikorski probeerde de Oekraïense politicoloog Oleksej Garan, die een grote rol was gaan spelen rond de Maidan nog te overtuigen om à contrecoeur in te stemmen. „Anders sterft iedereen”, zei Sikorski. Hij kreeg geen gehoor.

Waarna Steinmeier de Poolse minister meenam naar het vliegveld, omdat de Duitser bang was dat Sikorski op eigen houtje Europese politiek zou kunnen bedrijven. Warschau was immers veel solidairder met de Maidan geweest dan Berlijn en Parijs. In Kiev waren zelfs Poolse vrijwilligers actief.

Groene mannetjes

Ten derde male moest Janoekovitsj eieren voor zijn geld kiezen. Die vrijdagavond ontvluchtte de president de Bankova in Kiev. Via Charkov, Donetsk en de Krim week hij uit naar Rusland. Terwijl Janoekovitsj de Krim verliet, arriveerden daar de eerste Russische speciale eenheden. Deze ‘groene mannetjes’ namen het parlement in Simferopol in en lieten er een nieuwe lokale regering installeren.

Twee weken na de val van Janoekovitsj was de Krim met Rusland ‘herenigd’, zoals het heette. President Vladimir Poetin hield op 18 maart in het Kremlin een glorieuze overwinningsrede. Hij zei onder meer dit: „Oekraïners! Ik wil oprecht dat jullie mij begrijpen: wij willen u in geen geval schade berokkenen of uw nationale gevoel kwetsen. Geloof degenen niet die u bang maken, die roepen dat er na de Krim andere regio’s volgen. Wij willen Oekraïne niet opdelen.”

Chocolade-oligarch

Maar Poetin zei bij die gelegenheid ook dat Oekraïne als staat eigenlijk niet bestond. Een omineuze analyse. Nog geen drie weken later werd in de Donbas namelijk de Volksrepubliek Donetsk uitgeroepen. De archaïsche kolenstad Loegansk volgde.

Stap voor stap bezetten activisten van de ‘volksweer’, zoals de pro-Russische separatisten hun gewapende milities noemden, her en der overheidsgebouwen, justitiële kantoren en politiebureaus. Medio mei organiseerden ze een referendum over afscheiding, in hun ogen een voorbode van aansluiting bij Rusland. Poetin ontraadde dat plebisciet. Maar meende hij dat echt? Later die maand maakten de steeds zwaarder bewapende separatisten het wel onmogelijk om in het gehele land presidentsverkiezingen te houden. Een felicitatie voor de winnaar, Maidan-sponsor en chocolade-oligarch Petro Porosjenko, kon er in het Kremlin niet vanaf.

Eind oktober volgden tussentijdse parlementsverkiezingen in Oekraïne, die wederom niet in grote delen van de Donbas konden worden gehouden. Vier van de vijf Maidan-partijen kregen samen 60 procent van de stemmen. De vijfde formatie, de rechts nationalistische partij Vrijheid uit westelijk Oekraïne, sneefde omdat ze de kiesdrempel van vijf procent niet haalde. Tweemaal binnen vijf maanden bevestigden de kiezers in meerderheid de doelstelling van de Euromaidan.

Hybride oorlog

Porosjenko op zijn beurt opende na zijn aantreden een militair offensief in de Donbas. Hij had tenslotte een mandaat van bijna 55 procent van de burgers. Staatsgeweld om de openbare orde in Oekraïne te herstellen, leek nu gelegitimeerd. Wat in maart begon als harde bezettingsacties, Anti-Maidan geheten en gesteund door Russen, draaide uit op een oorlog.

Een ‘hybride’ oorlog, omdat het Kremlin bleef volhouden dat het leger van de Russische Federatie overal buiten stond. De vraag hoe de volksrepublieken aan zoveel hoogwaardig materieel kwamen, werd niet beantwoord. Dat er in Ilovaisk, waar de Oekraïense bataljons in augustus met een grootschalig rebellenoffensief werden vernietigd, ook Russische militairen vochten, deed Moskou af met zijn gebruikelijke argumentatie. In de Donbas streden alleen vrijwilligers uit Rusland die hun Slavische broeders te hulp wilden schieten. Bewijzen van het tegendeel werden genegeerd.

Hybride, ook omdat aan Oekraïense zijde een cruciale rol werd gespeeld door ruim veertig grotere en kleinere vrijwilligersbataljons. Die waren formeel wel ondergeschikt aan het wettig gezag in Kiev, maar gingen feitelijk hun eigen gang. Ze vulden het gat dat het decennialang verwaarloosde, onbetrouwbare, ja sneue leger van Oekraïne liet vallen.

Vreedzame coëxistentie

Het karakter van de hybride oorlog werd in Nederland pas goed duidelijk toen MH17 op 17 juli 2014 boven de Donbas werd neergeschoten. Wie was er in de velden rond Torez ten oosten van Donetsk de baas?

De ramp met MH17 was ook een keerpunt. De schuldvraag is tot nu toe niet beantwoord. En als dat al gebeurt, zal er over dat antwoord geen consensus zijn omdat het politiek niet uitkomt.

Hoe dan ook, na die dag stonden Europa en Rusland lijnrecht tegenover elkaar, alleen vergelijkbaar met de situatie na de bouw van de Berlijnse Muur in 1961. De ‘vreedzame coëxistentie’, die in 1975 in Helsinki was vastgelegd en sinds het einde van de Koude Oorlog vereeuwigd leek, veranderde fundamenteel van karakter.

De gewapende conflicten in de regio’s waarover Rusland na het verlies van de Sovjet-Unie in 1991 tegen een hoge prijs greep wilde houden – Karabach, Zuid-Ossetië, Abchazië, Transnistrië en Krim – en de Joegoslavische oorlogen van de jaren negentig – Kroatië, Bosnië, Kosovo – raakten minder aan de kern van de Europese veiligheidsorde dan de Oekraïense crisis nu.

Precedent Kosovo

Die ondermijning is niet ongedaan gemaakt na het nachtelijk topberaad afgelopen week in Minsk. In Minsk is geen woord vuil gemaakt aan de annexatie van de Krim. Het Russische parool ‘Krym nasj’ (de Krim is van ons) is ook in de Wit-Russische hoofdstad opnieuw heimelijk gedoogd door de westerse mogendheden.

Het Kremlin rechtvaardigde de hereniging met de Krim steeds met een beroep op het ‘precedent Kosovo’, de door het Westen afgedwongen autonomie van de Servische provincie Kosovo in 2008. De vraag is of het Kremlin in de Donbas gas terug zal nemen. Het antwoord is ongewis, omdat het strategische plan van Poetin zo ongrijpbaar is.

In talrijke toespraken en persconferenties heeft Poetin afgelopen anderhalf jaar laten blijken dat Rusland de existentie van een werkelijk soeverein Oekraïne niet erkent. Dat die staat überhaupt bestaat, is volgens de president de schuld van de bolsjewieken die de Sovjetrepubliek in 1919 hebben opgericht, omdat dit in de burgeroorlog na de communistische Oktoberrevolutie opportuun was. „God zal over hen oordelen”, zei Poetin vorig jaar.

Ook sinds de onafhankelijkheid in 1991 is Oekraïne volgens hem geen stabiel land geworden. Veel handelingen van Rusland wijzen erop dat het ook niet wil dat het wel een stabiele staat wordt. Het Kremlin is niet geïnteresseerd in directe zeggenschap over de Donbas, waar de kolen- en staalindustrie alleen met subsidies overeind kan worden gehouden, of kan worden hervormd. Voor die kosten laat Poetin liever Oekraïne of de nieuwe westerse partners van dat land opdraaien, zo schemert ook door in het Minsk-akkoord.

Wankele macht

Volgens de onafhankelijke Russische journalist Pavel Felgenhauer wil het Kremlin vooral dat de macht in Kiev wankel blijft. Oorlog of alleen al de dreiging ervan, verhindert dat Oekraïne zijn krachten bundelt voor hervormingen in de richting van de rechtsstaat die Europa eist.

De oorlogsstemming voedt bovendien het martiale nationalisme en de machtsambities van de vrijwilligersbataljons die hun leven wagen.

De regeringscoalitie van president Petro Porosjenko en premier Arseni Jatsenjoek is deze week weliswaar geprezen door directeur Christine Lagarde van het Internationaal Monetair Fonds, in Oekraïne is het enthousiasme tanende. Het land is failliet. Afgelopen week kletterde de nationale munt, de gryvnja, van 20 naar 30 voor één euro. Het is te vroeg voor een derde Maidan, nu tégen de winnaars van de vorige Maidans, maar de term alleen al zegt iets.

Het Kremlin wil ‘regime change’ in Kiev en een andere geopolitieke kaart van Oost-Europa, aldus Felgenhauer drie weken geleden in een interview met een Oekraïense krant.

Vijftien maanden geleden koos Janoekovitsj onverhoeds toch niet voor Brussel maar voor Moskou. Een jaar geleden kostte deze tournure hem de kop. Oekraïne heeft zich daarna wel geassocieerd met Europa. Maar datzelfde Europa is sindsdien haar ooit zo stabiel ogende ordening kwijtgeraakt.