Blauw hart teken van nationaal bewustzijn?

31 januari 2015 – De blauwe zwanen vliegen vroeg over dit jaar. De ongerustheid over het zelfstandig voortbestaan van de KLM is even geluwd. De Fransen hebben de kas niet meegekregen, maar de ondernemingsraad en de Tweede Kamer zijn er niet gerust op. Heeft Nederland beleid als het gaat om zoiets als nationaal belang? Toen

31 januari 2015 - De blauwe zwanen vliegen vroeg over dit jaar. De ongerustheid over het zelfstandig voortbestaan van de KLM is even geluwd. De Fransen hebben de kas niet meegekregen, maar de ondernemingsraad en de Tweede Kamer zijn er niet gerust op. Heeft Nederland beleid als het gaat om zoiets als nationaal belang?

Toen KLM in 2004 ervoor koos samen te gaan met de aanzienlijk grotere Franse nationale luchtvaartmaatschappij was de speelruimte beperkt. Zelfstandig blijven leek uitgesloten. Onder leiding van president-directeur Leo van Wijk waren de opties (een Britse of een Franse, met bijbehorende Amerikaanse en Aziatische partners) zorgvuldig afgewogen. Het was geen geheim hoe Fransen zaken doen en hun nationale belangen behartigen.

Het werd een overname met zo groot mogelijke garanties dat KLM, met Schiphol als scharnierpunt, een eigen toekomst mocht nastreven. De Fransen hebben dat akkoord in aanzienlijke mate gehonoreerd. De laatste tijd komt er rook uit de cockpit. De Franse tak heeft de kosten minder in de hand, heeft meer te stellen met de pilotenvakbond en wil graag KLM-middelen inzetten voor de eigen financiering.

De Tweede Kamer wilde deze week van staatssecretaris Mansveld horen dat zij een stokje zou steken voor verdere integratie van KLM-taken en –centen met de moeizame bedrijfshuishouding in Parijs. Zij verklaarde een blauw hart te hebben, de zaak op de voet te volgen, zelfs met de bazen te bellen en ze binnenkort te spreken mét de Franse ambtsgenoot. Maar iets beloven, nee, we hebben maar 5,9 procent van de aandelen. Aanmoedigen langs de lijn.

De eigendomsconstructie is wat ingewikkeld. Om Nederlandse landingsrechten zeker te stellen zijn met behulp van twee stichtingen 51 procent van de aandelen KLM in Nederlandse handen. Zo klonk de staatssecretaris niet. Haar voorzichtige toon paste wel binnen het al twintig jaar gevoerde beleid dat veel overheidsdiensten privatiseerde en zegt: de markt is beter voor de klant en de staatskas.

Een ministeriële evaluatie stelde in 2007 vast dat sinds het loslaten en fuseren van de KLM de prijzen zijn gedaald, de werkgelegenheid er nauwelijks onder heeft geleden, de arbeidsvoorwaarden wel enigszins onder druk staan en de bereikbaarheid van Nederland er bij heeft gewonnen. Per saldo was de operatie geslaagd. Inmiddels hebben de prijsvechters en de nationaal geoliede nieuwkomers uit de Golfstaten de klassieke luchtvaartmaatschappijen verder in het nauw gedreven.

Als Air France steeds maar geen antwoord kan vinden op de uitdagers en verlies blijft lijden, moet KLM zich dan alsnog losmaken? Waarschijnlijk geldt de waarheid van Van Wijk nog steeds:zonder teamconstructie verliest de KLM zoveel verkeer dat die zelfstandigheid niet lang zal duren. Maar meegezogen worden in het Franse moeras is even weinig aanlokkelijk. Een duivels dilemma, ook zonder nationale trots.

Mansvelds blauwe belangstelling zonder spierballen lijkt dus rationeel. Maar ook wel heel voorzichtig. Het is geen taal waar de Fransen de warme lunch voor overslaan. Waar zij sowieso niet veel affiniteit mee hebben is het Nederlandse beleidsdiscours dat zegt: weg met de rijksoverheid - de markt en de gemeente, die zijn pas efficiënt.

De ironie van luchtvaartprobleem is dat de Franse overheid zichzelf te veel in de weg zit en de Nederlandse zich te klein maakt. Aan Frankrijk kunnen we hier niet veel veranderen. Met het denken over het nationaal belang in zaken kan Nederland wel een begin maken. Daar deed de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid vorig jaar een poging toe.

In de nota Tussen naïviteit en paranoia werd vooruit gedacht over bescherming van nationale belangen bij buitenlandse overnames in vitale sectoren. Landen als Frankrijk maar ook de Verenigde Staten hebben dat in hun DNA.

Nederland heeft jaren als blije padvinder voorop gelopen met het verkondigen van een open wereld. En bedrijven laten overnemen die deel uitmaken van de nationale identiteit. Bij Verkade, de Bijenkorf en V&D kan je zeggen: jammer maar misschien krijgen ze een opfrisbeurt. Meestal werd het onroerend goed verkocht en was de koper snel gevlogen.

Bij de uitverkoop van de energiebedrijven domineerde het Europese walhallageloof nog. Zou het nu nog zo makkelijk gebeuren? Het kabinet houdt nog steeds vast aan een taaie rechtszaak om de Splitsingswet af te dwingen. En ABN Amro? ‘Onze’ geprivatiseerde telefoonmaatschappij KPN werd door een beschermingsstichting uit Mexicaanse handen gehouden. Het kabinet had nauwelijks weerwerk hoewel die lijnen wel vitale infrastructuur zijn.

Waarom slaat Nederland nu aan op verder verlies van KLM’s al verkochte zelfstandigheid? Acht jaar geleden belette Amsterdams wethouder Asscher minister Zalm om Schiphol te privatiseren. KLM+Schiphol is een banen- en inkomensmachine en de belangrijkste sluis naar de rest van de wereld. Nationaal belang?

Onder leiding van senator Roel Kuiper heeft de Eerste Kamer het begrip nationaal belang op de agenda gezet. Kabinet en Tweede Kamer pakken de handschoen nog niet zo op. Het politieke stormpje over de KLM was ook daarom curieus: net als bij Hoogovens prikkelt de greep in de vermeende kas van de buitenlandse eigenaar het nationale gevoel.

Maar opeenvolgende coalities zeggen: alles is economie, en economie is vrije markt. Hebben we misschien geen nationaal belang? Of is deze blauwe golf een teken van nationaal bewustzijn voorbij de economisering van alles? Fly KLM.

email: opklaringen@nrc.nl; twitter: @marcchavannes