Nieuwe zoogdieren uit de dinotijd

Al in de dinotijd leefden de eerste zoogdieren. Er zijn twee nieuwe gevonden: een soort boommuis en een mol-achtige.

Illustraties April Neander / Univ of Chicago

Zoogdieren waren al vroeg in het dinosaurustijdperk overal. Dat vertelt de vondst van twee nieuwe primitieve zoogdieren van circa 160-165 miljoen jaar oud (uit het Midden-Jura). Het gaat om een bomenklimmend diertje ter grootte van een muis en een ongeveer even groot dier dat op een mol lijkt. De fossielen zijn vandaag beschreven in twee artikelen in Science.

De fossielen zijn gevonden in China, ten noordoosten van Beijing. Ze passen in een serie zeer goed bewaarde Chinese zoogdierskeletten uit het Midden-Jura uit die regio. Samen laten die skeletten zien dat zoogdieren niet pas na de dinosaurussen de aarde veroverden, maar al vroeg in de dinotijd (de eerste dino’s leefden 230 miljoen jaar geleden).

Die zoogdieren werden weliswaar lang niet zo groot als dino’s, maar ze waren wel erg divers. Er bestonden zelfs meer hoofdgroepen dan tegenwoordig en binnen elke groep ontwikkelden dieren specialismen. Ze klommen in bomen, groeven als een mol of zwommen als een bever. Er leefde ook een ‘vliegende eekhoorn’.

De nieuwe zoogdieren zijn Agilodocodon gedoopt (de klimmer) en Docofossor (de mol). Ze behoren tot de docodonten, een uitgestorven zoogdiertak. Docodonten zijn formeel geen zoogdieren, maar ‘zoogdierachtigen’ – de voorlopers van moderne zoogdieren. Ze vormen in de stamboom van zoogdieren een vroegere tak dan alle zoogdieren die nu nog leven. Toch zijn docodonten onmiskenbaar zoogdierachtig. Ze hadden een vacht en aangenomen wordt dat ze hun jongen zoogden. Onduidelijk is of ze eieren legden (zoals het moderne vogelbekdier en de mierenegel) of levende jongen baarden.

Beide nieuwe skeletten zijn ontdekt door het Chinees-Amerikaanse team rond hoogleraar Zhe-Xi Luo van de University of Chicago, die al lang invloedrijk is in het vak. Dat docodonten formeel geen zoogdieren zijn, is onbelangrijk, reageert Luo desgevraagd. „Hun ecologische diversiteit en hun morfologische ontwikkeling zijn veel interessanter.”

De mol-achtige Docofossor is op dezelfde manier geëvolueerd als moderne mollen, benadrukt Luo in zijn artikel. Dat is opvallend, want de docodonten leefden ruim 100 miljoen jaar eerder. Moderne ondergronds levende zoogdieren (mollen, molratten, buidelmollen, goudmollen enzovoort) lijken allemaal op elkaar, terwijl ze niet aan elkaar verwant zijn. De veel primitievere Docofossor is geen uitzondering. Zijn skelet lijkt op moderne mollen, met name op goudmollen uit Afrika. Al zijn vingers hebben maar twee kootjes in plaats van drie, net als goudmollen. Korte, stevige vingers zijn handig bij het graven.

Die andere docodont, Agilodocodon, ontwikkelde juist lange vingers om takken mee te grijpen. De tandvorm van dat diertje suggereert dat het boomhars at.