Extreem-rechts heeft het zwaar

Extreem-rechts wordt steeds kleiner. Er zijn nog maar rond de 120 actieve leden en ze hebben veel last van de inlichtingendiensten. Het gedachtengoed lijkt daarentegen wel steeds meer aan te spreken.

Extreem-rechts demonstreert. In Enschede (2011, links) voert de NVU actie, in Maastricht (2009) zijn het aanhangers van Voorpost. Foto’s Eric Brinkhorst, Chris Keulen

Het is rond lunchtijd en het eetcafé op een industrieterrein in Rotterdam loopt vol. Florens van der Kooi, actieleider van het nationalistische Voorpost, extreem-rechts volgens de overheid, is met een cappuccino gaan zitten vlakbij de ingang. Bij elke nieuwe bezoeker die de schuifdeur passeert, dwaalt zijn blik er onbewust naartoe. Is dit iemand van de inlichtingendienst?

Leden van extreem-rechtse groeperingen in Nederland voelen zich paria’s. De AIVD zit hun dicht op de huid, burgemeesters houden hun demonstraties uit het zicht en media besteden óf geen aandacht aan hen óf ze typeren hen ‘verkeerd’. Van der Kooi neemt een slok. „Wat dit interview oplevert, is ook maar de vraag.”

Extreem-rechts was al klein, hun ideeën liggen altijd al gevoelig. Maar de afgelopen jaren is de beweging door interne conflicten en het verdwijnen van de gabbercultuur helemaal gemarginaliseerd. Het totale ledental van de handvol groeperingen overstijgt volgens recente schatting de 120 niet.

Des te opvallender dat de paar leden van de groep Identitair Verzet onlangs eenvoudig de aandacht vonden die ze zochten. Vijf mannen klommen afgelopen zaterdag, om zeven uur ’s ochtends op het dak van een moskee in aanbouw in Leiden. Ze ontstaken er wat fakkels, hingen een spandoek op met „Stop de Islam” en werden gearresteerd. Na een foto op Twitter en een bericht op Facebook, opgepikt door weblog GeenStijl, was er landelijke media-aandacht. Minister Asscher ging in gesprek met bezorgde moskeebestuurders en de actiegroep had er in één dag enkele duizenden ‘likes’ op Facebook bij.

Islamofobie

Politicoloog Cas Mudde, expert in rechts-populisme, noemt het een vreemde situatie: extreem-rechts is kleiner dan ooit, maar het islamofobe sentiment lijkt breder gedragen dan ooit.

„Zo’n actie op een moskee zou een aantal jaar geleden vooral afkeuring opleveren, nu zag ik op Twitter vooral positieve reacties.” Het past volgens hem in een bredere verschuiving: je hoeft niet meer stiekem islamofoob te zijn.

De actie van zaterdag is binnen extreem-rechts een beproefd recept. Het is een ‘ludieke’ manier om aandacht te krijgen, „geleend van Greenpeace”, zegt Mudde. „Geen AZC!”, riepen leden van Voorpost onlangs bij een commissievergadering over de komst van een asielzoekerscentrum. Identitair Verzet hing eerder een slot om het hek van de islamitische scholengemeenschap Ibn Ghaldoun. Mudde: „Voor zulke kleine groepjes zijn deze acties juist belangrijk, want veel demonstranten krijgen ze niet op de been.”

Werk, vrouw en kinderen

Demonstreren – actieleider Van der Kooi van Voorpost probeert het al niet eens meer. „Staan wij met tien man te flyeren, staat er een half peloton ME om ons heen. Zie dan maar eens voorbijgangers aan te spreken.”

En meestal worden ze door gemeenten op weinig zichtbare locaties gezet: een verlaten parkeerplaats, een gesloten winkelcentrum op zondag. Van der Kooi: „Bij de uitspraak over Zwarte Piet laatst gingen we snoepjes uitdelen aan kinderen. We wilden verkleed als Sinterklaas en Zwarte Piet op de stoep voor de Raad van State staan. Maar het mocht alleen honderd meter verderop, uit het zicht van de camera’s. De stoep zou te smal zijn.”

Sowieso haken veel beginnende nationalisten na een enkele betoging af. Tijdgebrek speelt een rol. Werk, vrouw, kinderen. Maar ook de kosten van een treinkaartje – een deel van de leden is jong of werkloos. En je loopt altijd de kans dat linkse activisten je fotograferen en de betoger op een website als ‘extremist’ wegzetten.

„De risico’s bij demonstraties zijn te groot”, zegt ook woordvoerder Hilde van Identitair Verzet – ze wil niet met achternaam in de krant. „Een van onze leden is laatst ontslagen omdat zijn werkgever hem op televisie bij een demonstratie zag lopen. Een week ervoor had-ie nog een positief functioneringsgesprek.”

‘We willen even met u praten’

Anderen haken af vanwege de inlichtingendienst, zegt Van der Kooi. „Die probeert soms te infiltreren. Dan is een nieuw lid opeens wel héél geïnteresseerd in ieders naam, leeftijd, woonplaats.” Vervelender is het als zulke types thuis aanbellen. „Twee man die hun pasje tonen. ‘We willen even met u praten.’ Dat voelt heel intimiderend.” Van der Kooi zegt het weleens te hebben meegemaakt. „Soms bellen ze aan bij jonge leden. En als pappie of mammie dan open doet...”

Lúkt het een keer een flink stel nationalisten op de been te krijgen, zoals bij een betoging in 2009 in Maastricht, tweehonderd man onder wie veel Belgen, dan wordt het feestje uit onverwachtse hoek alsnog verstoord. Van der Kooi: „Precies toen ik met mijn megafoon wilde beginnen aan mijn speech, ging een politiehelikopter laag boven mijn hoofd hangen. Tja... Toen ik klaar was, vloog-ie weer weg.”

Hakenkruizen

Op zijn website heeft Identitair Verzet de komende weken „meer acties” aangekondigd. Die zullen ongetwijfeld nieuwe ‘likes’ op Facebook opleveren. De vraag is of die ‘likers’ – ruim zesduizend nu – weten wie ze precies steunen. Want al noemt de organisatie zich niet extreem-rechts, „dat maken anderen ervan”, nergens staat vermeld dat de organisator Paul Peters is. Een voorkomend type, vaak keurig gekleed, maar wel veroordeeld voor het bekladden van Joodse graven met hakenkruizen in Oosterhout in 2001. „Een onbezonnen actie”, beaamt Van der Kooi. „Maar ja, hij was jong en heeft spijt betuigd.”

Peters was tot enkele jaren geleden actieleider van Voorpost. Er ontstond „wrevel” tussen hem en de organisatie, zoals dat binnen extreem-rechtse formaties regelmatig gebeurt, en in 2012 stapte Peters eruit. Al had dat volgens Van der Kooi met onenigheid niets te maken. „Hij wilde gewoon zijn eigen ding doen.” Daarna was Peters betrokken bij de oprichting van actiegroepen Pro Patria en Identitair Verzet, maar liever blijft hij op de achtergrond. Soms gebruikt hij een andere naam. „Die veroordeling achtervolgt hem nog steeds”, zegt Van der Kooi.

Volgens Hilde is Identitair Verzet echt iets anders dan Voorpost. „Zij zijn radicaler dan wij.” Van der Kooi van Voorpost ziet tot nu toe geen verschil. „Zo’n actie als het beklimmen van een moskee, dat hadden wij ook kunnen doen.”

Pegida

Waarom alle nationalisten niet één organisatie vormen? Ideologische verschillen en oude twisten zijn vaak bron van scheuringen en verdeeldheid. Overlap is er ook. Van der Kooi: „Het kan best dat iemand die zaterdag namens Identitair Verzet op het dak van die moskee stond, ook lid is van Voorpost”. En misschien, zegt Hilde, lopen alle nationalisten zaterdag 28 februari wel gezamenlijk in één mars. Dan is de eerste Pegida-demonstratie in Nederland, georganiseerd door ‘iemand’ gelieerd aan Identitair Verzet.

Politicoloog Mudde is ervan overtuigd dat de meeste ‘likers’ op Facebook niet beseffen dat Identitair Verzet extreem-rechts is. „Veel mensen vinden de boodschap ‘geen moskee’ wel fijn, zolang het ludiek is. Zodra mensen bij Identitair Verzet die associatie wel maken, zullen de meesten weer afhaken.”