Column

De drijfveer van de vrouw die Europa leidt

Toen Angela Merkel en François Hollande gisterochtend in Minsk na zeventien uur onderhandelen met Vladimir Poetin en Petro Porosjenko een akkoord hadden bereikt over de oorlog in Oekraïne, stond er in Brussel nóg een crisis op ze te wachten. Dus daar ging het duo: op naar de EU-top, de eerste met de nieuwe Griekse premier Alexis Tsipras. Binnen enkele uren van zware wapens naar hoge schulden, van het instellen van een bufferzone naar het redden van de eurozone, van een harde krachtmeting met Poetin naar een stevige kennismaking met Tsipras.

De oorlog in Oekraïne, met ruim 5.000 doden, is niet te vergelijken met de problemen tussen Griekenland en de eurogroep. Maar in beide gevallen staat de Europese orde op het spel. In Oekraïne de veiligheid op het continent, die tot voor kort verzekerd leek door afspraken en verdragen over respect voor elkaars grenzen. In de Griekse kwestie de stabiliteit die de Europese Unie en de euro leken te bieden.

Angela Merkel is er als weinig andere politieke leiders van doordrongen dat deze dubbele crisis helemaal fout kan lopen. In haar eigen leven heeft ze ervaren dat de geschiedenis onverwachte wendingen kan nemen. Dat in korte tijd al het vertrouwde kan wegvallen, zoals in 1989 gebeurde in de DDR – waar Merkel was opgeroeid, had gestudeerd en een leven had opgebouwd.

„Ik heb beleefd hoe het aanvoelt als een systeem in elkaar stort, en dat wil ik niet graag nog eens meemaken”, houdt ze haar collega-regeringsleiders in de Europese Unie regelmatig voor, schrijft journalist Stefan Kornelius in zijn biografie Angela Merkel: Die Kanzlerin und ihre Welt. In een interview zei ze eens: „Het is heel belangrijk dat we onszelf niets wijsmaken: de huidige situatie van Duitsland en Europa is geen natuurlijk gegeven.” Oftewel: we kunnen het allemaal zo verspelen.

Ziedaar de drijfveer van de vrouw die de leiding heeft genomen in Europa: het voorkomen van de ondergang van de bestaande Europese orde, waarin het grote, machtige Duitsland vreedzaam is ingebed en tot bloei is gekomen. Als de instorting van een dictatuur haar al zo heeft aangegrepen, hoe beducht moet ze dan niet zijn voor de teloorgang van een systeem dat is gebaseerd op waarden die ze koestert, zoals vrijheid en democratie?

Van alle kanten wordt de gevestigde orde in Europa nu bedreigd, niet alleen door de eurocrisis en de Oekraïne-oorlog. Zo is het inmiddels een reële mogelijkheid dat de Britse bevolking over twee jaar bij referendum stemt voor uittreding uit de Europese Unie. In veel landen zijn anti-EU-partijen sterk in opkomst. En Frankrijk begint er langzamerhand rekening mee te houden dat Marine Le Pen van het Front National, voorstander van uittreding uit de unie, weleens de volgende president van de republiek kan worden.

Dat is ongetwijfeld een vooruitzicht dat Merkel kippevel bezorgt. Als hoedster van de Europese orde kan ze de ‘ordeverstoorders’ van links en van rechts, zoals deze krant de leiders van succesvolle protestpartijen in een serie artikelen noemt, alleen maar zien als haar natuurlijke vijanden. Maar waarom toch niet eens serieus nagedacht wat een presidentschap van Le Pen kan betekenen? Wat voor land wordt Frankrijk dan? En wat gebeurt er met Europa? Er was onlangs veel aandacht voor de nieuwe roman van Michel Houellebecq, Soumission, waarin Frankrijk in 2022 een voorman van de Moslimbroederschap tot president kiest. Voor vrouwen blijkt het geen pretje, maar mannen onderwerpen zich zonder veel gewetensnood aan het nieuwe regime. Zou zo’n soepele collaboratie ook gebeuren onder president Le Pen? Het lijkt een heel wat waarschijnlijker perspectief dan de islamitische president van Houellebecq.