Dit zet de vrede in heel Europa op het spel

de oorlog in Oekraïne. In een sfeer van wederzijds wantrouwen werd gisteren in Minsk onderhandeld over de situatie in het oosten van Oekraïne. De oorlog daar dreigt steeds meer uit te dijen tot een militaire confrontatie die heel Europa zou kunnen raken. Hoe zit het ook alweer?

Een slachtoffer van de oorlog ligt op straat in Kramatorsk, in het oosten van Oekaraine. Foto Reuters

1 Waarover wordt er sinds gisteren gesproken?

Terwijl er in het oosten van Oekraïne hard werd doorgevochten, begon gisteren in de Wit-Russische hoofdstad Minsk een haastig ingelaste top over de situatie in het oosten van Oekraïne. Aan tafel: president François Hollande van Frankrijk, bondskanselier Angela Merkel van Duitsland, president Vladimir Poetin van Rusland en de Oekraïense president Petro Porosjenko. Gisteravond en vannacht werd er druk overlegd over een bestand en een ‘routekaart’ naar vrede en vanochtend is er nog altijd geen akkoord. Essentieel is uiteraard een wapenstilstand. En dan nu écht. Maar ook moeten er afspraken komen over grenscontroles, de uitwisseling van krijgsgevangenen, het in de hand houden van de milities, het bestuur in de regio waar pro-Russische rebellen nu de dienst uitmaken en herstel van de nutsvoorzieningen en het betalingsverkeer. Welke afspraken er ook gemaakt worden: belangrijk is dat alle betrokkenen bij het conflict zich er aan houden. En tot nu toe wijst niets erop dat de separatisten een eventueel akkoord zouden respecteren.

2 Want wat is er de afgelopen maanden allemaal gebeurd?

Dat gebeurde na een eerder overeengekomen bestand, in september vorig jaar, namelijk ook niet. Toen was er heel even hoop op vrede nadat Oekraïne, Rusland en de pro-Russische opstandelingen in Minsk een wapenstilstand sloten. Rusland hoopte zo nieuwe economische sancties door de Europese Unie te ontlopen. Het Oekraïense leger snakte naar een adempauze na een vernietigende nederlaag bij Ilovaisk.

Maar al snel bleek dat er op sommige plaatsen gewoon werd doorgevochten. Niet alleen aan de zijde van de rebellen, maar ook aan Oekraïense zijde opereren diverse milities die moeilijk in de hand te houden zijn. Bovendien kondigde de EU een week na het bestand alsnog nieuwe sancties af.

De rebellen hielden vast aan hun eis zich volledig van Oekraïne af te scheiden, terwijl Kiev ze hooguit een vergaande vorm van zelfbestuur wilde geven.

Wat ook niet hielp was de beslissing van het Oekraïense parlement, half december, om de door de vorige president Janoekovitsj vastgelegde neutrale status van het land op te geven en zo een stap richting NAVO-lidmaatschap te zetten. Rusland voelt zich juist bedreigd door het toenemende aantal NAVO-lidstaten aan zijn grenzen.

In januari laaide de strijd verder op. Na maandenlange gevechten slaagden de rebellen erin het vliegveld van Donetsk te veroveren op Oekraïense troepen. Vervolgens rukten ze op naar Debaltseve, waar op dit moment zo’n 6.000 Oekraïense soldaten in de tang zitten. Mochten de rebellen dit strategische knooppunt heroveren, dan zijn ze een stuk dichter bij hun streven de hele regio Donbas te bezetten.

3 Hoe begon het conflict in Oekraïne ook alweer?

Het conflict begon met de wensen van de ‘gewone’ Oekraïeners. Jarenlang leefden zij in een corrupt land, waar ze bij verkiezingen konden kiezen tussen corrupt en corrupter. Aan het einde van 2013, gingen ze in steeds grotere groepen de straat op, zowel uit optimisme als uit onvrede. Er waren toen handels- en associatieverdragen met de Europese Unie in de maak, die het land meer democratie zouden brengen. Maar op het laatste moment besloot de toenmalige president Janoekovitsj zijn handtekening onder de verdragen toch niet te zetten. Want als hij wel had getekend, zou Oekraïne wel erg sterk in de invloedssfeer van Europa komen – en daarmee minder Russisch worden. Er volgden weken van protesten van volk en oppositie, die uiteindelijk leidden tot het vertrek van president Janoekovitsj. Sindsdien heeft Oekraïne machthebbers gekozen die op de hand zijn van de toenmalig pro-Europese oppositie, zoals de huidige president Porosjenko. Maar los van Rusland zijn ze nog allerminst.

4 En waar gaat het conflict inmiddels over?

De heerschappij over het kleine stukje Oost-Oekraïne is maar een deel van het probleem. Eigenlijk gaat het, veel fundamenteler, over wie de baas is in Oekraïne, Europa of Rusland? Want net zo goed begon het conflict met de wensen van Vladimir Poetin. Sinds hij in 2012 werd herkozen als president van Rusland is zijn politiek steeds meer gericht op het herstel van Rusland als wereldmacht. En dus dient de EU uit de buurt te blijven.

Janoekovitsj torpedeerde het associatieverdrag in dezelfde week waarin Poetin een miljardendeal met Oekraïne sloot, een duidelijke stap om het land binnen Poetins invloedssfeer te houden. Toen Janoekovitsj wegviel als Poetingezinde leider, volgden een klein jaar geleden de Russische annexatie van de Krim en de militaire steun aan pro-Russische rebellen in de oostelijke regio Donbas. De Oekraïense regering, die zich gesteund weet door de VS en de EU, zag dat als een aantasting van de soevereiniteit.

5 Het gaat dus om geopolitiek tussen Poetin aan de ene kant en het Westen aan de andere. Maar hoe is het voor de Oost-Oekraïeners zelf?

Die leven nu in een oorlogsgebied, waar onschuldige burgers slachtoffer worden van de strijd. De Oost-Oekraïeners willen voorlopig vooral dat ze door kunnen gaan met hun gewone leven. „De Russen kunnen ons niets schelen”, zei een inwoonster van de belegerde stad Debaltseve, een strategisch belangrijke plaats in de Donbas, vorige week tegen CNN: „We willen gewoon naar huis.” De strijd heeft een uittocht naar vooral het westen van het land veroorzaakt: van de 25.000 inwoners van Debaltseve zijn er nog maar een paar duizend over. De stad ligt intussen in puin: de infrastructuur is ontwricht, publieke voorzieningen liggen plat. In de steden Donetsk en Loegansk lijkt de steun voor de opstandelingen groter, maar ook dat valt niet met zekerheid te zeggen. Voordat de rebellen er de macht overnamen, waren er in de stad Donetsk bijvoorbeeld nog grote pro-Oekraïense demonstraties, maar die mensen durven hun stem nu niet meer te laten horen of zijn gevlucht naar westelijk Oekraïne.

6 Wat is het verschil tussen West- en Oost-Oekraïne?

De bevolking van Oekraïne is van oudsher verdeeld. Een deel is sterk Russisch geörienteerd. Dat geldt vooral voor de bevolking in het oosten en zuiden van het land. De protesten van eind 2013 waren in het westen veel groter dan in het oosten. De huidige regering, die zetelt in de centraal gelegen hoofdstad Kiev, is nu meer op de hand van het westen, terwijl Janoekovitsj uit het oosten kwam.

Een consequentie van die tweedeling zou politieke autonomie voor de oostelijke regio Donbas kunnen zijn, zoals de pro-Russische rebellen willen.

Maar die verregaande wens lijkt vooral te leven onder het deel van de Oekraïense bevolking in het uiterste oosten van de Donbas, aan de Russische grens.

7 Oh ja, hoe zat het ook alweer met de Krim? Dat was toch ook eigenlijk heel Russisch?

De Krim was tot 1954 onderdeel van de Sovjetrepubliek Rusland en heeft voor Moskou grote historische en strategische waarde. Vanaf 1787 was het de basis voor de Russische Zwarte Zee-vloot. De communistische partijleider Chroesjtsjov schonk het gebied in 1954 aan Sovjetrepubliek Oekraïne, zich niet realiserend dat Moskou door deze stap, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, het gezag in het gebied zou verliezen. Het besluit van Chroesjtsjov is door Rusland altijd als een historische vergissing beschouwd en de invloed van Moskou op de Krim bleef groot. Het schiereiland was de favoriete vakantiebestemming van veel Russen die zich daar welkom voelden, omdat de plaatselijke etnische Russen er een groot deel van de bevolking uitmaakten.

8 De Krim gaven we op. Waarom hebben we dan zo’n moeite met het opgeven van Oost-Oekraïne?

Het Westen heeft de Krim niet opgegeven. Het Westen was alleen niet bereid om zich voor niet-NAVO-lid Oekraïne in een oorlog met kernmacht Rusland te storten. Daarom hebben de EU en de VS op de Russische inlijving van de Krim gereageerd met beperkte economische sancties. Na het neerhalen van de MH17 zijn die verder aangescherpt en ondertussen missen ze hun uitwerking op de Russische economie niet. De westerse eis is nog altijd dat Rusland zich terugtrekt uit de Krim. Voor Oost-Oekraïne geldt hetzelfde. Het Westen is geschokt door het gebrek aan respect dat Rusland toont voor de territoriale integriteit van Oekraïne. Dit zet de vrede in heel Europa op het spel. Maar zolang Rusland niet ook in NAVO-landen als Estland, Letland en Litouwen Russische minderheden militair gaat steunen, is het Westen niet bereid om Poetin met militaire middelen te stoppen.

9 Zouden wij in het Westen iets merken van een akkoord?

Vrede in Oekraïne zou op korte termijn kunnen leiden tot verminderde spanningen tussen het Westen en Rusland. Mogelijke Amerikaanse wapenleveranties ter ondersteuning van de Oekraïense strijd tegen de opstandelingen zijn dan waarschijnlijk van de baan. Bovendien zouden de wederzijdse handelssancties tussen Rusland en het Westen op den duur kunnen worden versoepeld.

Een keerzijde is er ook. Als een akkoord een vergaande autonomie voor het rebellengebied in Oekraïne behelst, dan zal Moskou daar ongetwijfeld veel invloed houden. Rusland heeft dan met betrekkelijk beperkte verliezen, zowel economisch als in mensenlevens, gekregen wat het wil. Een verdeeld en zwak Oekraïne met een op Rusland georiënteerde (etnisch Russische) gemeenschap in het oosten van het land die in de praktijk bijna onderdeel van Rusland uitmaakt.

Dat kan een gevaarlijk precedent scheppen voor toekomstige ontwikkelingen in de Baltische staten die wel lid zijn van de NAVO. Zij kennen ook een Russisch sprekende minderheid die Poetin op den duur wellicht bij het ‘moederland’ wil betrekken. Mocht hem dat op een zelfde wijze lukken als in Oekraïne, dus zonder ingrijpen van de NAVO, dan betekent dat het einde van het westerse bondgenootschap. Dat laatste zou Poetin dan als de hoofdprijs beschouwen.

Met medewerking van Hubert Smeets.