Dat zorgspotje is gewoon propaganda

‘Nederland verandert en de zorg verandert mee’ is de slagzin van de campagne waarmee het kabinet de invoering van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning begeleidt. Goede slagzin, was mijn eerste reactie, alleen: zou hij andersom niet beter zijn? ‘De zorg verandert, en Nederland verandert mee’ – is dat niet dichter bij de waarheid? De Reclame Code Commissie (RCC) heeft geoordeeld dat deze campagne van ‘te weinig genuanceerd’ is, een ‘te rooskleurig beeld’ schetst en dat er had moeten worden gewaarschuwd dat burgers door de veranderingen misschien ook mínder zorg krijgen. Dit alles volgens een bekendmaking van de klagende partij, FNV Zorg & Welzijn, de uitspraak is nog niet gepubliceerd.

Aanvankelijk verweerde het ministerie zich met de stelling dat dit geen ‘reclame’ is, maar overheidsvoorlichting. Gelukkig was de kous daarmee niet af, want dat zou de overheid immuniteit verschaffen bij het steeds verder verleggen van grenzen. Dit is natuurlijk veel meer dan voorlichting. Er wordt niet uitgelegd bij welk loket je een bouwvergunning moet aanvragen, er wordt geen wasmiddel aan de man gebracht, in die zin is het strikt genomen geen reclame, nee, er wordt beleid verkocht. Beleid gebaseerd op een opvatting, gebaseerd op een wereldbeeld. Wat hier het beste past is een term die je sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer zo vaak hoort, wat niet wil zeggen dat het bijbehorende verschijnsel niet meer bestaat, namelijk: propaganda. De controverse op zich bewijst het eigenlijk al.

Zijn overheidscampagnes ooit omstreden? Soms wat betreft vorm, denk aan de vuurwerkcampagnes. Soms wat betreft methode, denk aan antivandalisme-campagnes, waarvan psychologen beweerden dat ze vandalisme onbedoeld normaliseerden. Maar inhoudelijk sluiten ze vanouds keurig aan bij de nationale consensus: met vuurwerk moet je voorzichtig zijn en vandalisme is een slechte zaak. Deze campagne van VWS is duidelijk bedoeld om weerstand weg te nemen en het publiek gerust te stellen. Om consensus te smeden. In die zin heeft SP-Kamerlid Henk van Gerven een punt, met zijn opmerking dat deze campagne ‘reclame voor de VVD en de PvdA op staatskosten’ is. Moderne overheidsvoorlichting gaat niet meer over wat de burger moet weten, maar over wie de burger moet zijn. Er is een nieuwe werkelijkheid, en dit hier, deze acteur, of dit geanimeerde figuurtje, dat bent u. Speel deze rol na en het komt allemaal goed.

Je zou dit de post-empirische school kunnen noemen, de School Rove, naar George W. Bush’ chef-staf Karl Rove, die de politieke werkelijkheid verdeelde in wat hij de ‘reality based community’ noemde en de machtselite onder Bush, die werkelijkheden creëerde. Mark Rutte volgde trainingen in NLP, neurolinguïstisch programmeren, dat dezelfde uitgangspunten hanteert: niet de feiten zijn wat je gelooft, maar wat je gelooft, dat zijn de feiten. En zoals Bush en Rove een broertje dood hadden aan de ‘reality based community’ en een heel eind kwamen in hun ‘retreat from empiricism’, bijvoorbeeld door een systeem van schaduwvergaderingen op te zetten om in het geheim de echte besluiten te nemen, of door de bezigheden van vice-president Cheney vrijwel geheel aan het oog van de pers te onttrekken, zo wordt ook hier geprobeerd buiten de pers om een eigen werkelijkheid te creëren. De reactie van het ministerie van VWS op de reprimande van RCC is veelzeggend: men is ‘teleurgesteld’ door het oordeel van de commissie, omdat de informatie in de spotjes ‘in lijn is met het nieuwe wettelijke beleid’. Ja, uiteraard zijn ze dat, maar beleid en werkelijkheid zijn twee verschillende dingen. Althans, in de reality based community.