Bewaakt, bedreigd, en gedwongen op het bootje te stappen

Niet 29, maar meer dan 300 migranten zijn deze week verdronken toen ze probeerden Italië te bereiken. Dat bleek gisteren. Overlevenden vertellen dat ze werden gedwongen.

Migranten die de boottocht door de storm naar Lampedusa (Italië) hebben overleefd. Foto Antonio Parrinello/Reuters

Ze zagen de ruwe zee en ze wilden niet. Maar de smokkelaars hielden hen onder schot en dwongen hen aan boord te gaan. Dat vertelden migranten die gisteren in Lampedusa aan land kwamen aan Italiaanse media en de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM). „We mochten niet omkeren. We werden bewaakt en bedreigd. Wat konden we doen?” zei één van hen. De organisaties baseren zich uitsluitend op de verhalen van overlevenden.

Gisteren bleek dat zondag en maandag niet 29, maar waarschijnlijk meer dan 300 migranten zijn verdronken toen ze probeerden Italië te bereiken in open rubberboten tijdens een zware storm. Andere bewijzen dan de getuigenissen van overlevenden zijn er nog niet.

Maandag werd bekend dat 106 opvarenden van één rubberboot waren gered. Op weg naar Lampedusa in een eveneens open boot stierven 22, aanvankelijk geredde migranten aan onderkoeling. Waarschijnlijk is zaterdag niet één, maar zijn vier rubberboten vertrokken van de Libische kust, elk met zo'n 100 mensen aan boord. Vlakbij de plek waar de eerste boot is aangetroffen, dreven nóg twee vlotten: één met twee en één met zeven mannen aan boord. Een vierde vlot zou met alle opvarenden in de golven zijn verdwenen. „Dit is meer dan een tragedie, het is een misdaad, de ergste die ik in vijftig jaar dienst heb gezien”, zei IOM-directeur William Lacy Swing in een persverklaring.

Kritiek op grensagentschap

VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR en een aantal migranten- en mensenrechtenorganisaties leverden gisteren opnieuw felle kritiek op het Europese grensagentschap Frontex, dat op de Middellandse Zee patrouilleert. Italië besloot in november te stoppen met Mare Nostrum, de humanitaire missie die tot doel had zoveel mogelijk migranten te redden. De opvolger, EU-operatie Triton van Frontex, draait om grensbewaking. Er wordt alleen vlak voor de Europese kust gepatrouilleerd.

De Italiaanse ministers Angelino Alfano (Binnenlandse Zaken) en Paolo Gentiloni (Buitenlandse zaken) zeiden in Italiaanse media dat Triton onvoldoende is. Een woordvoerder van de Europese Unie, Natasha Bertaud, zei tegen persbureau Reuters dat Frontex met zijn jaarlijkse budget van 90 miljoen euro niet meer kan doen dan nu. „Vingers wijzen brengt ons nergens. Als we serieus willen praten over het verbeteren van de situatie moeten we het ook over een adequate financiering hebben.”

„We doen wat we kunnen,” zegt woordvoerder Ewa Moncure van Frontex aan de telefoon. „Frontex was sinds november bij eenderde van alle reddingsoperaties betrokken, terwijl dat niet ons mandaat is.” De organisatie heeft twee vliegtuigjes, één helikopter en zes patrouilleschepen tot zijn beschikking, zegt Moncure. „En de Middellandse zee is 2,5 miljoen vierkante kilometer groot.”

Libische mensensmokkelaars

De laatste overlevenden werden gisterochtend aan land gebracht op Lampedusa. De opvarenden waren vrijwel allemaal Afrikanen. Ze kwamen onder meer uit Eritrea, Somalië, Senegal, Gambia, Niger en Mali en Mauritanië. Libische mensensmokkelaars zijn berucht. De chaos in Libië, waar milities sinds het einde van het regime van dictator Gadaffi de dienst uitmaken, heeft van het land een Mekka voor mensensmokkelaars gemaakt, zegt Moncure. „Niet alleen criminelen, ook milities smokkelen. De pakkans is nihil.”

De Libische netwerken strekken tot diep in Afrika. „Ook voor de Arabische lente was Libië een migratieland,” legt Moncure uit. „Als relatief rijk moslimland trok het arbeiders uit zuidelijker Afrikaanse landen. Die verloren hun baan toen de burgeroorlog uitbrak en fungeren nu veelal als trait d’union tussen Libische bendes en hun land van herkomst.”

Migrantenorganisaties verwachten in 2015 een verdere toename van het aantal bootvluchtelingen op de Middellandse Zee. Van de gebruikelijke pauze in het winterseizoen is namelijk nauwelijks sprake. In het recordjaar 2014 meldde het IOM 27 doden aan het begin van februari. Nu zijn het er waarschijnlijk al honderden. In januari overleefden 3.528 migranten de oversteek. „We begrijpen dat we het risico lopen te sterven, zei een van de overlevenden. „Maar dat is een offer dat we bewust maken, in de hoop op een toekomst.”