Rusland zal aftakelen door Oekraïne

Poetin heeft zijn hand overspeeld. De schade die Moskou door de oorlog in Oekraïne lijdt, is groter dan verwacht. Niet alleen de interne Russische stabiliteit komt in ’t gedrang, ook de geopolitieke verschuivingen versnellen, meent Jonathan Holslag.

Enkele maanden geleden had hij het nog allemaal in de wacht kunnen slepen: de Krim, invloed in de rest van Oekraïne, ontzag bij de buurlanden en nog meer ontzag van zijn eigen bevolking. President Vladimir Poetin, het meesterbrein die in KGB-stijl de zwakte van zijn tegenstander uitbuitte. Maar het meesterbrein ging te ver.

Zelfs als Poetin vandaag in Minsk een eerbaar vergelijk kan onderhandelen, dan nog zal de schade die Rusland oploopt groter zijn dan de baten van de oorlog in Oekraïne.

Niet dat die baten ooit erg groot waren. De Krim heeft natuurlijk een strategische waarde, maar die moet ook niet overschat worden. De haven van Sevastopol die door de Russische marine gebruikt wordt, is vooral symbolisch. Met Novorossiysk hebben de Russen op eigen territorium een haven in de Zwarte Zee die even relevant is, en in 2010 had Kiev trouwens de toegang tot Sevastopol verzekerd tot 2042.

Oekraïne zelf is natuurlijk van oudsher een buffer tegen het Westen, maar in vergelijking met de Russische belangen in het Verre Oosten, de Kaukasus of de Arctische zee, is het land eigenlijk niet eens de prioriteit.

De belangen in Oekraïne zijn aanzienlijk, maar er zijn nog grotere belangen elders. Ik vermoed trouwens ook dat de Russen de positie van Oekraïne als buffer niet echt bedreigd zagen. Lidmaatschap van de NAVO was nooit aan de orde en de talrijke Russische diplomaten in Brussel hebben dat ongetwijfeld netjes gerapporteerd.

Het associatieverdrag met Europa was misschien storend, maar voor het conflict losbrak hoorde ik diezelfde Russische diplomaten meer over de zwakte van het Europees nabuurschapsbeleid dan over de kracht van Europa. De verschuiving van handel als gevolg van het associatieverdrag zou in waarde zeer beperkt blijven in vergelijking met de uitvoer van olie en gas.

Wat het Kremlin daadwerkelijk tot actie aanzette was een combinatie van factoren: de uitbarsting van nationalisme in Kiev als gevolg van de Russische druk, de impact daarvan op Rusland-gezinden op de Krim en elders, de terughoudendheid van het Westen wat betreft het referendum op de Krim, de nog grotere terughoudendheid bij het begin van de onlusten in het oosten, de financiële moeilijkheden van de nieuwe Oekraïense regering…

Alles zat mee, totdat het neerhalen van vlucht MH17 leidde tot een snelle verharding van de Westerse opstelling. De berooide Oekraïense regering, aangevuurd door ongezien nationalisme, bleek opeens een taaiere klant dan verwacht en de Europese lidstaten bleken moeilijker uiteen te spelen dan het Kremlin gewoon was. Tezelfdertijd liepen de kosten behoorlijk op. Sancties legden de Russische financiële markten nagenoeg droog en dalende energieprijzen dreven de begroting voor het eerst sinds jaren in het rood.

Rijke Russen haalden in 2014 voor meer dan honderd miljard aan kapitaal weg uit hun land: een niet eerder voorgekomen kapitaalvlucht. Het geweld maakte ook traditionele bondgenoten nerveus. Aleksandr Loekasjenko, de dictator van Wit-Rusland, pleitte in ongewoon duidelijke woorden voor een autonome positie.

Nursultan Nazarbayev, de sterke man van Kazachstan, leverde bijna identiek hetzelfde pleidooi. De Russofobie in Centraal-Azië is groter dan ooit. Dan hebben we het nog niet eens over de miljarden aan investeringen die nodig zijn op de Krim, laat staan de rekening die de Russen gepresenteerd zullen krijgen als een meer autonoom Oost-Oekraïne begint te denken aan de heropbouw.

Ik zie niet hoe Rusland dit kan rechtzetten of hoe Poetin hier op lange termijn garen bij kan spinnen. Zelfs een diplomatiek succes in Minsk zal gevolgd worden door een politieke kater. Vanachter de propagandagordijnen zal immers opnieuw de troosteloze staat van de Russische economie en de uitgemergelde samenleving opdoemen.

Voor zover we kunnen vertrouwen op internationaal onderzoek, blijkt de meerderheid van de Russen ontevreden over de economische toestand. Meer dan eenderde van de bevolking is ontevreden over de algemene staat van het land.

Dit zou Poetin kunnen aanzetten om de vlucht naar voren te kiezen. Hij kan proberen om het vuur van het nationalisme nog meer op te stoken door stevig verwoorde buitenlandpolitiek. Maar de vraag is of hij dat lang kan volhouden. Economisch en militair zijn de middelen beperkt. Zijn bondgenoten in China voelen er weinig voor om nu reeds meegesleurd te worden in een ongewis avontuur.

Dat brengt ons bij een ander punt: de oorlog in Oekraïne zou de aftakeling van Rusland kunnen versnellen. Niet alleen de interne stabiliteit kan in het gedrang komen, maar ook de geopolitieke verschuivingen kunnen versnellen.

Er zitten genoeg krijgsheren in de Kaukasus klaar om te profiteren van de Russische malaise. De Golfstaten en de Turken – voor de Russen de jakhalzen van de Zwarte Zee – hoeven de Russofobie rondom de Zwarte Zee en in Centraal-Azië alleen maar naar hun hand te zetten. De Chinezen maken handig gebruik van de Russische zwakte om meer greep op het Russische Verre Oosten te krijgen.

Als de rook in Oekraïne optrekt, wordt dat de sombere realiteit waar de Russen mee in het reine moeten komen.