‘Je moet onthouden dat ik je nodig heb, motek’

Hannelore Grünberg-Klein(1927-2015)

Afgelopen maandag overleed de moeder van Arnon Grunberg. Ze speelde een belangrijke rol in zijn leven én in zijn werk.

„Mijn zus moest erg huilen, maar dat stond ik mezelf niet toe. [...] Mijn moeder hield niet van openlijk vertoon van emoties. Ik ook niet. [...] Alles wat echt is, blijft verborgen.” Met deze zinnen gaf schrijver Arnon Grunberg vanmorgen in zijn dagelijkse Voetnoot op de voorpagina van de Volkskrant uiting aan zijn verdriet over het overlijden van zijn moeder. Ze overleed afgelopen maandag aan de gevolgen van een longontsteking. Ze werd 87 jaar. Gisteren werd ze begraven in Israël.

Hoewel het iets merkwaardigs heeft om over de dood van ouders van schrijvers te berichten, gaat dat in dit geval niet op. Hannelore Grünberg-Klein speelde namelijk een belangrijke rol in het werk van Grunberg. In zijn debuut Blauwe maandagen (1994) komt ze uitgebreid voor: als de vrouw die aangeeft dat haar leven veertig jaar eerder is opgehouden, die haar haren wil laten knippen door haar zoon omdat het allemaal geen zin meer had: „In Mauthausen waren ook veel meisjes, maar ik was ’t mooiste, zelfs zonder haren was ik mooi, ook de SS vond me mooi, ik was het koninginnetje.”

Hannelore Grünberg kwam in de zomer van 1939 met haar ouders naar Nederland, gevlucht voor de nazi’s in Duitsland, nog voordat het oorlogsgeweld in Nederland losbarstte, maar te laat om nog naar Amerika of Cuba te kunnen. Twee maanden na het uitbreken van de oorlog wordt ze overgebracht naar kamp Westerbork, om later afgevoerd te worden naar Auschwitz. Hannelore Grünberg overleeft het concentratiekamp, haar ouders worden er vermoord.

Afgelopen najaar verscheen Ich will doch nur dass ihr mich liebt, een verzameling stukken over Grunberg en zijn 25-jarig schrijverschap. De bundel opende met herinneringen aan Grunbergs jeugd door zijn moeder. De band tussen de twee wordt nog het best getypeerd door de stretcher die zijn moeder bij het bed van de slechtslapende peuter Arnon plaatst. Want doet ze dat niet dan „chanteert hij mama door te zeggen dat hij diep onder de dekens zal kruipen om te stikken als mama niet bij hem op de stretcher wil slapen”.

Het idee niet zonder elkaar te kunnen is gebleven. Twee weken geleden ging Grunbergs toneelstuk Pax Mama in première. Hoewel hij het schreef voor de Egyptische acteur Sabri Saad El Hamus, ging het stuk ook over de adoratie voor zijn eigen moeder. Op Moederdag 2016 verschijnt Grunbergs roman over zijn moeder, dit voorjaar verschijnen haar memoires bij Nijgh & Van Ditmar en komt de Joodse omroep met een documentaire over de twee. Het slot van die documentaire is hartverscheurend. Wanneer zijn moeder zegt dat ze het idee heeft dat ze dood gaat, zegt Grunberg door de telefoon: „Je moet onthouden dat ik je nodig heb. Ik heb jou toch verschrikkelijk nodig, mijn motek.” En dan sluit het gordijn van het ziekenhuis.