Gezicht van satire stopt ermee

Op de avond dat nieuwszender NBC boegbeeld Brian Williams na aangedikte Irak-anekdotes voor zes maanden op verlof stuurde (hij keert vrijwel zeker niet terug), kondigde het gezicht van het satirische The Daily Show, Jon Stewart, zijn afscheid aan. Stewart zei gisteren dat na zestien jaar iemand anders het dagelijkse programma moet presenteren.

Jon Stewart wordt vaak ‘komiek’ genoemd, of ‘satiricus’. Het zijn beschrijvingen die hem geen recht doen. Stewart is de afgelopen jaren een cultureel en politiek fenomeen geworden. Stewart maakt vooral grappen, maar zijn kritiek op politici en mediafiguren maakte van hem een van de belangrijkste commentatoren van deze tijd. Vooral onder jongeren staat hij veel hoger in aanzien dan journalisten van de echte nieuwszenders.

In veel opzichten is Jon Stewart het spiegelbeeld van Brian Williams. Eind jaren negentig, toen Stewart de presentatie van het programma The Daily Show overnam van Craig Kilborn, waren de rollen in de media nog strikt gescheiden. Williams was op NBC de serieuze anchor, die het echte nieuws kwam brengen. Stewart was op Comedy Central de grappenmaker op de late avond, die met hetzelfde nieuws de draak mocht steken. Williams ging steeds meer op de lichte toer. Niet alleen werd NBC Nightly News minder serieus, Williams verscheen in spelprogramma’s, zat op de bank bij David Letterman, trad op bij Jimmy Fallon.

Stewart deed het tegenovergestelde. Onder de dekmantel van comedy maakte hij een maatschappelijk relevant programma, waarin hij harde kritiek had op hypocrisie bij politici, en gebrek aan kritisch vermogen bij de ‘echte’ media. Het aantal kijkers bedraagt de laatste maanden circa 2,2 miljoen, dichtbij de score van David Letterman.

Typerend voor Stewart is dat hij Williams’ vertrek niet alleen aangreep om grappen over de gevallen NBC-anchor te maken, maar vooral om de dubbele standaard bij de Amerikaanse media aan de kaak te stellen. Immers, zei hij: Williams moet weg na een leugen over een beschieting van zijn helikopter in Irak. Maar de echte leugen van Irak, die van de regering- Bush over massavernietigingswapens, werd ooit kritiekloos overgenomen.

In het tijdperk-Bush werd Stewart serieuzer, en werd de satire bijtender. In 2011 organiseerde hij een demonstratie tegen de opkomst van de Tea Party, de Rally to Restore Sanity. Daarin kwam alle kritiek van Stewart samen: het doemdenken van tv-zenders als Fox News, en het gepolariseerde Washington. Rechts kreeg de meeste klappen, maar ook tegen links populisme verzette Stewart zich. Hij nodigde dissident Bassem Youssef, bijgenaamd ‘de Jon Stewart van Egypte’, regelmatig uit. Hij ging tijdens de verkiezingen van 2012 in debat met Fox-anchor Bill O’Reilly, die hij uitmaakte voor „de burgemeester van Bullshitheuvel”. En hij maakte vorig jaar een film over de Iraanse protesten van 2009, Rosewater.

Satire op de late avond moet nieuwe gezichten krijgen. Stewart stopt ergens dit jaar. Eind vorig jaar hield The Colbert Report, van oud-collega Stephen Colbert, op te bestaan. Colbert neemt de talkshow van Letterman over. Colberts opvolger Larry Wilmore is net begonnen met The Nightly Show.

Wie Stewart opvolgt is nog niet duidelijk. Colbert en Stewart laten een gat achter, uitgerekend nu satire serieuzer genomen wordt dan regulier nieuws.

Lees ook op nrc.nl:
NBC schorst nieuwslezer Brian Williams voor half jaar na nepverhaal
NBC-anchor Brian Williams en zijn ‘verzonnen’ verhaal: is sorry genoeg?
Vijf keer keihard lachen om Jon Stewart in The Daily Show
Satiricus Stewart wordt stem van de redelijkheid
Tienduizenden bij demonstratie voor gezond verstand