De horoscoop van Mondriaan zie je om 14.15 u

Zonnediagram installatie ‘Karakter is lot’ door Willem de Rooij Courtesy De Rooij & Witte de With

In een staande vitrine ligt, als een kleinood, een vergeeld document. De ramen van de tentoonstellingszaal zijn verduisterd met zwart materiaal. Wanneer de bezoeker de zaal binnenkomt, gaat aan het plafond een spot aan die het document belicht. In het verduisteringsmateriaal is een cirkel uitgesneden. Als de zon schijnt vallen tussen 14.15 en 14.30 uur de zonnestralen precies door deze cirkel op de vitrine. De vitrine wordt regelmatig verschoven, met de stand van de zon mee. Het document is de horoscoop die Piet Mondriaan in 1911 liet trekken door theosoof en kruidenkweker Adriaan van de Vijsel.

Kunstenaar Willem de Rooij (1969, Beverwijk, woont in Berlijn) is niet alleen gefascineerd door het werk van Mondriaan, maar ook door astrologie. In 2012 verwierf het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) de horoscoop uit het persoonlijk archief van Mondriaan, dat tot dan toe bewaard werd in het Art Science Research Laboratory in New York. Het RKD gaf de horoscoop in bruikleen aan Witte de With onder de voorwaarde dat men zich zorgvuldig zou houden aan de regels voor conservatie van het document, zoals een zeer klein aantal lux per dag. De Rooij nam de beperkingen tot uitgangspunt voor de installatie Karakter is lot. De installatie zal gedurende een jaar te zien zijn in Witte de With.

Mondriaan (1872-1944) was niet de rationele en nuchtere kunstenaar waar hij sinds de Tweede Wereldoorlog door modernisten voor werd gehouden. Via zijn oom, de schilder Frits Mondriaan, was hij al als kind in aanraking gekomen met het esoterisch gedachtengoed van de vrijmetselarij. In 1909 was hij lid geworden van de Theosofische Vereniging, die in 1885 was opgericht door Helena Blavatsky. De studie in de theosofie bracht Mondriaan in evenwicht, schreef hij in een brief, en was een leidraad in de ontwikkeling van zijn bewustzijn. Hij was op zoek naar een meer ‘zuivere’, vergeestelijkte werkelijkheid achter de zichtbare werkelijkheid. Het theosofisch denken, dat onder andere op Plato geënte ideeën over het schone omvat alsook de gedachte dat geometrische systemen aan de werkelijkheid ten grondslag liggen, was voor hem een belangrijke bron van inspiratie.

Vermoedelijk heeft Mondriaan zijn horoscoop laten trekken omdat hij op dat moment voor een belangrijke beslissing in zijn leven stond. Eind 1911 verbrak hij zijn verloving met de koopmansdochter Greta Heijbroek, liet zich uitschrijven uit het bevolkingsregister van Amsterdam, gaf een relatief stabiel bestaan op – hij voorzag in zijn onderhoud door opdrachten voor van portretten en kopieën – en vertrok naar Parijs.

„Karakter is lot”, schreef Van de Vijsel bij de horoscoop. Niet op een deterministische manier, want door kennis en wilskracht en door het ons aangeboren karakter kunnen we juist ons lot medebepalen, aldus Van de Vijsel.

Wat las Van de Vijsel bij Mondriaan? Onder meer een „grote liefde voor de natuur in haar eenvoudigst aanzicht”, een „eigenaardige terughoudendheid” en een „neiging om met het ongeziene in verband te treden”. Deze kwalificaties kunnen heel goed gelezen worden, zo betoogt kunsthistoricus Mart Bax in de nog te verschijnen publicatie, als een programmatische omschrijving van het werk en van de artistieke ontwikkeling van Mondriaan.

Toen de voorbereidingen voor de installatie Karakter is Lot waren voltooid, kregen De Rooij en Witte de With een cadeau. De lichtcirkel op het raam bleek te werken als een camera obscura. Op de muren achter de vitrine tekent zich nu ondersteboven een skyline van Rotterdam af, met het Erasmusgebouw, een kerk en huizenrijen, en daaronder de hemel. Wat een mooie ode aan Mondriaan en wat een geslaagde manier om het 25-jarig bestaan van Witte de With te vieren.