Merkels diplomatieke marathon met hindernissen

De Duitse bondskanselier Angela Merkel heeft een sleutelrol in het diplomatieke spel rond het conflict in Oekraïne. Afgelopen weekend leken de Russen amper geïnteresseerd in diplomatie. Het gaat de pro-Russen immers voor de wind.

De spil in het complexe diplomatieke spel dat zich dezer dagen afspeelt rond de oorlog in Oekraïne, is onmiskenbaar Angela Merkel. Alles draait om de Duitse bondskanselier. Niet alleen is zij degene die, met de Franse president Hollande op sleeptouw, namens het Westen onderhandelt met president Poetin. Ondertussen moet ze ook voorkomen dat tussen de westerse landen bittere verdeeldheid ontstaat over de wenselijkheid van wapenleveranties aan Oekraïne: in de Verenigde Staten groeit de steun daarvoor, Merkel en veel andere Europese leiders willen er niets van weten.

Onder politieke hoogspanning, maar uiterlijk onbewogen, heeft Merkel de afgelopen dagen een diplomatieke marathon met hindernissen gelopen – die haar vandaag in Washington brengt voor een ontmoeting met president Obama. Met Hollande was ze donderdag in Kiev en vrijdag in Moskou. Zaterdag speelde ze een sleutelrol op de befaamde internationale veiligheidsconferentie in München, waar iedereen die ertoe doet met haar wilde spreken. En zondag voerde ze met Hollande, Poetin en de Oekraïense president Porosjenko ook nog een gezamenlijk telefoongesprek over de crisis. En woensdag komen deze vier voor een haastig ingelaste top bijeen in Minsk.

De doorgaans uiterst voorzichtig opererende Merkel steekt haar nek uit met de hoofdrol die ze heeft opgeëist in deze crisis. Door Hollande erbij te betrekken verkleint ze de kans dat Europa uiteengespeeld wordt – en mocht de missie mislukken, dan staat ze niet alleen.

In het openbaar zegt Merkel weinig over de inhoud van haar gesprekken. Maar het is net genoeg om de richting te zien waarin ze een oplossing wil zoeken.

Ze tempert de verwachtingen

Op de bijeenkomst in München keken de deelnemers – vooraanstaande politici, militairen en buitenlandexperts – reikhalzend uit naar de toespraak die de bondskanselier daar zaterdagochtend zou houden. De avond ervoor had ze in Moskou vijf uur lang met Hollande en Poetin gesproken – taaie onderhandelingen, aldus de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung. Maar de volgende ochtend verscheen ze in München, zoals haar gewoonte is, weer stipt op tijd. Ze temperde de verwachtingen en zei dat nog niet te zeggen valt of het onverwachte Duits-Franse diplomatieke initiatief succes zal hebben – „maar we zijn het aan de Oekraïense bevolking verplicht om een poging te wagen”.

Volgens Duitse kranten had ze er bij Poetin op gestaan dat Rusland de grens met Oekraïne afsluit – nu kunnen wapens en manschappen daar ongehinderd overheen gebracht worden. De basis van de Europese veiligheid en stabiliteit moet zijn, herhaalt Merkel steeds, dat grenzen gerespecteerd worden en landen zelf hun toekomst kunnen bepalen.

In München had de bondskanselier ook een pijnlijke boodschap voor de Oekraïense regering en bevolking. Niet alleen sprak ze zich uit tegen levering van wapens aan het Oekraïense leger („Ik kan me geen situatie voorstellen waarin een betere bewapening van het Oekraïense leger ertoe zal leiden dat Poetin gelooft dat hij het conflict zal verliezen”). Maar ook herinnerde ze eraan dat ze is opgeroeid in de DDR, dat ze zeven jaar was toen de Muur werd gebouwd, en dat de Verenigde Staten toen ook niet hebben geprobeerd om de DDR-burgers met militaire middelen te bevrijden van de DDR-dictatuur. „Dat was een realistische inschatting”, aldus Merkel, en „dat realisme bestaat ook nu nog”.

Ze zei niet met zoveel woorden dat de Oekraïeners nu op hun beurt maar ‘strategisch geduld’ moeten betrachten om de soevereiniteit van hun land hersteld te zien, maar het viel er wel uit af te leiden.

In Parijs was Hollande duidelijker: de zelf uitgeroepen republieken van de de separatisten zouden een grote zelfstandigheid binnen Oekraïne moeten krijgen. Volgens Hollande moet er ook een gedemilitariseerde zone van maar liefst 50 tot 70 kilometer langs de grens komen.

De komende dagen moet blijken of het diplomatieke initiatief van Merkel en Hollande slaagt, zei haar minister van Buitenlandse Zaken Steinmeier.

Maar wil Rusland wel diplomatie?

De grote vraag is nog steeds of Rusland eigenlijk wel geïnteresseerd is in een diplomatieke oplossing, nu het militaire offensief van de pro-Russen zo voorspoedig verloopt.

In Moskou was president Poetin zijn gasten volgens de Duitse pers op geen enkele manier tegemoetgekomen. En in München zei zijn minister van Buitenlandse Zaken Lavrov weliswaar dat hij optimistisch was en dat Rusland voorstander is van terugtrekking van zware wapens uit het oosten van Oekraïne. Maar tegelijk hield hij vast aan de lijn dat de hele crisis de schuld van het Westen is, dat in Kiev vorig jaar een staatsgreep in gang gezet zou hebben.

Lavrov oogstte hoongelach van de zaal toen hij zei dat de annexatie van de Krim volkenrechtelijk voorbeeldig was verlopen, volgens het handvest van de Verenigde Naties. Anders dan bij de Duitse hereniging was er immers een referendum gehouden. „Territoriale integriteit en soevereiniteit moeten gerespecteerd worden”, aldus de Rus.

Het gaat er hard aan toe

In Washington zal Merkel met Obama vandaag de levering van (defensieve) wapens aan Oekraïne bespreken. In München pleitten verschillende Amerikanen hiervoor. En daarbij ging het er hard aan toe. De Republikeinse senator John McCain verweet Merkel zelfs dat ze het soort politiek voert dat in de jaren dertig de opkomst van Hitler mogelijk heeft gemaakt. Zijn collega Lindsey Graham vroeg Merkel om zich vooral te herinneren hoeveel de Amerikanen voor Duitsland betekend hebben. En vanuit Washington deed via Twitter ook de voormalige onderminister van Buitenlandse Zaken Strobe Talbott een duit in het zakje: Merkel zegt dat er geen militaire oplossing is voor dit conflict, maar Poetin heeft er één en die werkt.

Diplomatieker was de Amerikaanse vicepresident Biden, die in München apart sprak met Merkel en Porosjenko. In een toespraak zei Biden slechts dat Oekraïne „het recht moet hebben zichzelf te verdedigen” – maar hij sprak zich niet expliciet voor wapenleveranties uit. Duitse deelnemers aan de conferentie, nog verontwaardigd over de woorden van McCain en Graham, waren opgelucht, zoals één van hen zei, dat de vicepresident niet ook in de aanval ging tegen „de enige Europese leider die deze crisis kan oplossen”.