De Groningers lopen gevaar en ons land wordt vernield

Als bestuurslid van de Groninger Bodem Beweging verzet Lambert de Bont zich vanuit bevingsgebied tegen het aardgasbeleid. Het Groningse goud is Gronings gif gebleken. „De schatkist gaat boven onze veiligheid.”

tekst Wubby Luyendijk foto’s Kees van der Veen

Lambert de Bont: „Als de minister zo doorgaat met gaswinning, dan vernielt hij Groningen. Daar is geen houden aan.”

De klap kwam op een lome zomerochtend. Om vier minuten over zeven, op 8 augustus 2006. Lambert de Bont, hoogleraar mondziekten en kaakchirurgie in Groningen, lag in bed. Hij had zich omgedraaid en was weer ingedommeld.

Totdat er in de hereboerderij, klabang, een ontploffing klonk.

De muren schudden. Alles in huis kraakte. Het was heel beangstigend, vertelt De Bont. „Ik dacht dat er een meteoriet door het dak was gegaan.”

Maar boven in de hals van de gerestaureerde boerderij uit 1860 was niks te zien. Toen wist hij: dit moet een aardbeving zijn geweest, een beving door aardgaswinning van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM). Die veroorzaakt bodemdaling en gaat gepaard met steeds meer en zwaardere aardschokken.

Het epicentrum lag een paar honderd meter verderop, op nog geen drie kilometer diepte. „Er was veel schade. De gang zat vol scheuren en craquelé.” De jaren erna beefde de bodem door, in 2012 kwam de klap bij Huizinge – de zwaarste tot nu toe. Vensterbanken raakten ontzet, muren scheurden, plafondversieringen vielen naar beneden. Ze werden een ‘complex schadegeval’. „Het voorhuis moest ontruimd. We leefden een halfjaar in de keuken.”

De aardbevingen zijn bij Lambert de Bont onder de huid gekropen. De emeritus hoogleraar werd het Groningse probleem „in gezogen” en laat niet meer los. Naast voorzitter Corine Jansen en vicevoorzitter Jelle van der Knoop is hij het gezicht van de Groninger Bodem Beweging – de bewonersorganisatie met „2.600 betalende huishoudens” in het aardbevingsgebied. Hij geldt als luis in de pels van het regionale overleg, de dialoogtafel, waar het ministerie van Economische Zaken en gaswinningsbedrijf NAM ook aanschuiven.

Meer nog dan het vlottrekken van vastgelopen schadeafhandeling is zijn thema veiligheid. Maak Lambert de Bont niks wijs over veilig wonen boven het Groningse gasveld. Als hoogleraar maakt hij veiligheidsanalyses voor het universiteitsziekenhuis in Groningen – over hoe je in (poli)klinieken en operatiekamers risico’s beheerst en medewerkers risicobewustzijn bijbrengt. „En daar hángen we als we verzaken.”

Hoe kan het, vraagt De Bont, dat de NAM nog steeds niet de veiligheidsrisico’s in het hele aardbevingsgebied heeft uitgerekend, terwijl die sommetjes vorig jaar al waren beloofd? Hoe kan het dat het Staatstoezicht op de Mijnen daar genoegen mee neemt, terwijl onderzoeksinstituut TNO en het Britse ingenieursbureau Arup waarschuwen dat scholen, kerken en huizen kunnen instorten met gewonden en doden tot gevolg?

„Minister Henk Kamp misleidt ons”, concludeert Lambert de Bont. „Hij is van het pappen en pompen, precies zoals zijn partijgenoot, VVD-Kamerlid René Leegte, zich in de trein liet ontvallen tijdens een afgeluisterd telefoongesprek. De schatkist gaat boven de veiligheid. Terwijl alles erop wijst dat minder gaswinning leidt tot minder bevingen, gaat de minister een klein beetje minder gas winnen en belooft hij als doekje voor het bloeden onze huizen te versterken.”

Wat is daar mis mee?

„Alles. De bewoners van het Groningse gaswinningsgebied lopen gevaar. Als je de risico’s onvoldoende kent, moet je uit voorzorg de gaskraan verder dichtdraaien. De overheid hoort haar burgers te beschermen, dat is verankerd in Europese regels. Maar deze minister laat de NAM doorpompen. Hij verdient elke dag dertig miljoen aan het Groningse aardgas en plakt pleisters met versterkingsmaatregelen. Weet je waar die toe leiden?”

Nou?

„Tot een complete verwoesting van het Groningse cultuurlandschap. Er ligt een draconisch plan klaar, daarvan hebben we een voorpresentatie gehad. Huizen moeten massaal op de schop om ze tegen instorten te behoeden. Er gaat grootschalig gesloopt en herbouwd worden. In Loppersum en Middelstum zal naar verwachting een op de vijf huizen verdwijnen. Ook karakteristieke rentenierswoningen van voor 1930, die moeilijk te versterken zijn. Die toekomst hangt als een zwaard van Damocles boven het Groninger land.”

Lambert de Bont woont samen met zijn vrouw op een wierde in Stedum. Als je bij hem de deur uit stapt kijk je uit over de verten van het Hoogeland. Een betoverend akkerlandschap. Dorpen opgetrokken uit rode baksteen, boerderijen met een negentiende-eeuws voorhuis en dubbele schuren. Twee molens. En als trotse bakens aan de horizon beeldbepalende middeleeuwse kerken.

Sommige boerderijen staan in de stutten. Om notariswoningen staan stempels. Steigers omheinen een kerktoren. Twee basisscholen en een kinderdagverblijf zijn niet langer veilig en worden ontruimd. Eigenaren kunnen hun huis niet kwijt en voelen zich ‘gegijzeld in aardbevingsgebied’. Omgekeerd durft een universiteitsmedewerkster haar huis in Rottum niet meer in vanwege instortingsgevaar. Het is de tol van tweeënvijftig jaar aardgaswinning. Gebouwen en mensen zijn ontzet. De bevingen hebben hun levens onder stroom gezet.

Wat gebeurt er met uw boerderij?

„Moeten we het echt over mijn situatie hebben? Ik zit hier niet voor mezelf maar voor de Groningers.”

Uw huis is een rijksmonument. Het aardbevingsgebied telt 1.134 van deze monumenten. Me dunkt is dat een Gronings belang.

„Monumenten zijn een verhaal apart. Ze kunnen niet versterkt worden. Maar je mag ze ook niet afbreken en ze mogen niet instorten. Dus krijg je rare dilemma’s. Ons huis is door de NAM gekozen als testwoning. Ingenieursbureau Arcadis hanteert een model dat ze van binnenuit willen verstevigen. Alle vloeren moeten eruit, ook in de kelders. Daar gaan ze tachtig centimeter gewapend beton storten, anders is het pand niet bestand tegen een klap van 5 op de schaal van Richter. Op het beton komt een stalen constructie tot pal onder het dak.”

En de geschilderde en rijkversierde plafonds? Wat gebeurt daarmee?

„Die kunnen eruit, zei de kerel van Arcadis, en ‘alles wat eruit kan, dat kan er ook weer in’. Ja ja. Ze gaan ons huis compleet strippen en laten alleen de schil staan. Ik kan dat nauwelijks aanhoren. Als eigenaar probeer je een monument in zijn oorspronkelijke staat voor de gemeenschap in stand te houden. Het plan ligt nu ter goedkeuring bij de NAM. Daarna zijn wij aan zet. Maar mijn vrouw wil er niks mee te maken hebben. Ze vernielen je huis. Emotioneel is dat niet te hanteren.”

Is er een alternatief?

„Andere bureaus zeggen: je kunt de boerderij beter in de stutten zetten en die afbreken als de bevingen voorbij zijn. Dat duurt decennia, maar je behoudt het huis in zijn oorspronkelijke staat en glorie. Deze huizen zijn ook om hun interieurs rijksmonumenten.”

Dus? Wat nu?

„Als de minister zo doorgaat met gaswinning en hij gaat op deze schaal verstevigen, dan vernielt hij Groningen. Daar is geen houden aan. Een fact of life, vindt Henk Kamp de aardbevingen. Dat hebben Groningers maar te slikken. Maar volgens mij is dit nog nooit vertoond, nergens in Nederland. Als GBB eisen wij dat de gaswinning zo veel mogelijk wordt teruggeschroefd, het is de veiligheid van Groningers die telt.”

De aardbevingen gaan door, ook als de minister de gaskraan verder dichtdraait. Die zware klap voorkom je niet.

„Die is niet uit te sluiten. Maar alles wijst erop dat als je minder gas gaat winnen en als je dat langzaam doet en goed spreidt, het aantal aardbevingen afneemt. En het Gronings goud blijft in de grond zitten. Voor de generaties na ons – als die erachter zijn hoe ze de bevingen kunnen voorkomen.”

Daarmee zullen Shell en ExxonMobil, de aandeelhouders van de NAM, niet akkoord gaan. Die willen nu verzilveren.

„Klopt. Die denken in winst- en verliescijfers en hebben de productie ingecalculeerd in hun meerjarenplannen. En dat is precies het probleem. Kamp danst naar het pijpen van een mijnbouwbedrijf dat in handen is van internationale consortia. Afspraken over het aardgas worden gemaakt in het ‘gasgebouw’, met Shell, ExxonMobil, GasTerra, Energie Beheer Nederland en de minister. Door een handvol personen die wij niet kennen. Buiten het zicht van maatschappelijke organisaties, zonder democratische controle. Maar aardgaswinning is geen autohandel, de veiligheid van de Groningers staat op het spel. De Onderzoeksraad voor Veiligheid belooft daar in een rapport over de gaswinning in Groningen harde noten over te kraken.”

Dat onderzoek verschijnt over anderhalve week, op 18 februari. In het uitgelekte concept schrijven de onderzoekers dat de veiligheid van de Groningers bij de gaswinning jarenlang is genegeerd. Al in 1993 stond vast dat de aardgaswinning aardbevingen veroorzaakt. Maar de NAM en het ministerie hadden vooral oog voor de economische baten van het aardgas. De veiligheidsrisico’s werden aanvankelijk ontkend en daarna stelselmatig genegeerd en gebagatelliseerd. Critici die dat aan de orde stelden werden weggehoond.

De NAM verzaakte haarzorgplicht, staat in het concept, en de onderzoekers plaatsen vraagtekens bij de dubbelrol van het ministerie van Economische Zaken, als gasexploitant en hoeder van alle andere belangen. Ook wordt het Staatstoezicht op de Mijnen, het KNMI en TNO een passieve houding verweten. De twee onderzoeksinstituten hadden het initiatief moeten nemen voor een ‘onafhankelijk wetenschappelijk onderzoeksprogramma’.

Er leeft hier, zegt Lambert de Bont, „een enorme boosheid en miskenning. Er is geen Groninger meer die het probleem ontkent. Niemand. Ook niet in de stad. De schades daar afgelopen najaar zijn heel hard aangekomen. Men heeft zoiets van: het kan toch niet waar zijn dat er in de stad iets instort? Als er een stuk van de Martinitoren af zou vallen, die symboliek zou enorm helpen. De mensen voelen: het is kennelijk nog steeds niet genoeg. Moeten we dan wachten op de eerste dode?”

Klinkt daar niet ook een slachtofferelement in door?

„Als je in de auto stapt, neem je bewust een risico, maar in je huis? Een huis is meer dan een gebruiksartikel. Het is een deel van jezelf, je veiligheid, je geborgenheid. Zijn de kinderen nog veilig? Er zijn huwelijken die stuklopen omdat de een wil blijven en de ander weg wil, het gebied uit. De NAM zet je als persoon klem. Veel mensen dragen de last in stilte. Ik ken een boerin, zij kan er thuis niet over praten. Haar man en zoons willen het er niet over hebben. Die hebben een bedrijf en daar draait het om. Al stort de hele tent in.”

Waarom blijven de Groningers rustig?

„Dat is geen fatalisme, dat is de volksaard. Groningers zijn heel sterk. Dat merkte ik toen ik hier als dokter kwam werken. Een jongen van tien was van de fiets gevallen, zijn gebit lag in puin. In Den Haag krijg je dan een speenvarken in je spreekkamer. Maar deze jongen gedroeg zich heroïsch: rustig en redelijk, koelbloedig en ingetogen. Zo van: ik draag dit. Het noodlot treft je, de kunst is het te hanteren. Dat is typisch Gronings.”

Maar dit is geen noodlot, dit is misleiding, zegt u. Bovendien: deze aardbevingen worden door mensenhanden veroorzaakt.

„Dan zouden de Groningers zich met rechte rug naar hun eigen graf laten leiden. Dat laat de GBB niet gebeuren. Waarom denk je dat we elke maand voor overleg aan de dialoogtafel zitten met het ministerie, de NAM, burgemeesters, een gedeputeerde en maatschappelijke organisaties?”

Is dat geen praattafel die actiegroepen monddood maakt? U mag komen opdraven als een ‘participatie-alibi-Ali’ – de term is van David Van Reybrouck.

„Het is geen praattafel, het is een tegenkracht die dit gebied beschermt. We hebben mede dankzij dit overleg nu een aparte organisatie die de aardbevingsschade afhandelt. Er is op ons initiatief een programma van eisen voor een nieuw schadeprotocol uitonderhandeld. We laten eigen onderzoek doen naar waardevermindering en onverkoopbaarheid van huizen. En als GBB hebben we de veiligheid heel nadrukkelijk geagendeerd. We wilden alleen aanschuiven als de veiligheid een gespreksthema werd. En dan kom je vanzelf uit op de gaswinning en de hoeveelheid ervan.”

De GBB verloor leden toen jullie mee gingen praten. Ze liepen over naar de actiegroep Schokkend Groningen.

„Die zeggen dat wij aan tafel zitten om het beleid van de minister te rechtvaardigen Dat gevaar ligt op de loer. Nog steeds zijn er binnen de GBB mensen die zeggen: je moet eruit stappen. Maar als je dat doet sta je alleen aan de zijlijn te roepen met het risico op kennisachterstand. De dialoogtafel praat met Henk Kamp. En als we hem bellen, krijg we hem aan de lijn. Onze verplichting is dat we onze invloed ook waarmaken. En daar ben ik zelf bij.”

Gaat dat lukken met het oog op het Kamerdebat komende week?

„De gaskraan moet veel verder dicht, de veiligheid van de Groningers gaat voor. Dat vinden wij, dat vindt de tafel, dat vindt een meerderheid in de Tweede Kamer, regeringspartij PvdA incluis.

Alleen: de vraag is of de minister van het kabinet de ruimte krijgt om het gasbesluit aan te passen. Zolang het belang van de schatkist zwaarder weegt dan de veiligheid van de Groningers, gaat dat niet gebeuren vrees ik. ”