Vredesplan om ‘totale oorlog’ af te wenden

Merkel en Hollande doen ultieme poging om vrede in Oekraïne te bewerkstelligen.

Dodelijke slachtoffers van de beschieting van een woonwijk in het Oost-Oekraïense Tekstilsjik, een district van Donetsk, eergisteren. Foto DOMINIQUE FAGET/AFP

De plotselinge Oekraïnemissie van de Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Hollande naar Kiev en Moskou van gisteren en vandaag is vooral ingegeven door wanhoop over twee recente ontwikkelingen die direct met elkaar verband houden: de opmars van de pro-Russische rebellen in Oost-Oekraïne en steeds sterkere signalen uit Washington dat de VS wapens willen leveren aan het Oekraïense leger.

Merkel en Hollande, die sceptisch tegenover wapenleveranties staan, beseffen dat daardoor een nieuwe escalatie van het conflict dreigt. „We bevinden ons in een oorlog, een oorlog die totaal kan worden”, waarschuwde Hollande gisteren voor zijn vertrek.

Met militair materieel en ook manschappen uit Rusland staan de separatisten er sterk voor. Maar onduidelijk is wat hun uiteindelijke doel is – en daar gaat een grote dreiging van uit. Willen ze een corridor naar de Krim vrijmaken? Of zelfs dieper doorstoten elders in Oekraïne?

De vertwijfeling van Merkel blijkt uit het feit dat ze naar Moskou vliegt – voor het eerst sinds het begin van de Oekraïnecrisis – zonder dat Poetin een gebaar van goede wil had gemaakt, zoals ze steeds had geëist. Ook Hollande klonk bijna moedeloos: „Er kan niet gezegd worden dat Frankrijk en Duitsland niet alles hebben geprobeerd de vrede te bewaren”, zei hij.

Vandaag zijn beide leiders in Moskou, waar ze een nieuw vredesplan zullen presenteren aan president Poetin. Gisteren deden ze dat al in Kiev aan president Porosjenko, die het Westen zelf vlak daarvoor nog openlijk om militaire hulp had gevraagd. Bijzonderheden over het plan zijn niet openbaar gemaakt. Maar het is een publiek geheim dat het in elk geval een onmiddellijk staakt-het-vuren behelst en een vergaande autonomie voor de gebieden in de Donbas.

Niet helder is in hoeverre het aansluit bij een eerder plan van Poetin zelf en of het inmiddels alom geschonden akkoord van Minsk van afgelopen september nog enigszins houdbaar is. Het is onwaarschijnlijk dat Moskou en de rebellen nog akkoord gaan met de bestandslijn van toen, omdat het front de laatste weken duidelijk in hun voordeel is opgeschoven.

Cruciaal voor de kansen van Merkel en Hollande is of Poetin zo zeer onder druk staat dat hij het in zijn belang acht naar een diplomatieke oplossing te streven. De economische sancties en de lage olieprijs hebben de Russische economie schade berokkend, maar Poetin heeft tot dusverre niet laten blijken te willen inbinden.

Het Oekraïense leger staat er intussen slecht voor. Duizenden manschappen zouden zijn omsingeld bij de plaats Debaltseve. De mobilisatie van 50.000 nieuwe militairen verloopt moeizaam. Nu het dodental aan het front oploopt, komt in sommige districten ruim de helft van de jonge mannen niet opdagen. Velen van hen vluchten zelfs naar het buitenland.

Economisch balanceert het bijna failliete land op de rand van de afgrond. De Oekraïense munt raakte gisteren in een vrije val, waarna de autoriteiten de rente met 5,5 procentpunt verhoogden tot 19,5 procent. Zolang er geen effectief staakt-het-vuren is, kan Kiev moeilijk nieuwe leningen afsluiten.

De bemiddelingspoging van Merkel en Hollande vindt plaats op een toch al druk diplomatiek speelveld. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Kerry sprak gisteren, voor Merkel en Hollande, in Kiev ook al met president Porosjenko. Kerry zei na afloop dat Washington diplomatieke initiatieven steunt maar dat het „niet zijn ogen zou sluiten voor Russische tanks en troepen die de grens overtrekken”. In Washington zei de aanstaande minister van Defensie, Ashton Carter, gisteren bij een hoorzitting over zijn benoeming dat hij „sterk geneigd” is tot wapenleveranties aan Oekraïne.

Toch zijn die nog lang niet zeker. Zelfs de hoogste militair van de NAVO, de Amerikaanse generaal Breedlove, sprak er gisteren zijn bedenkingen over uit. Een Russische woordvoerder voorspelde dat wapenleveranties „kolossale schade” aan de relatie met de VS zouden toebrengen.

In Brussel besloten gisteren de ministers van Defensie van de 28 NAVO-landen hun snelle reactiemacht uit te breiden en zes commandoposten te vestigen in Oost-Europese landen.