Is Amsterdam echt zo ‘vies en vuig’ ?

Wim Pijbes was er duidelijk over: Amsterdam Centrum is niet alleen te vol, maar ook „vies en vuig”, met zijn „middeleeuwse” manier van vuilophalen. Had hij gelijk?

Bas Tooms Rien Zilvold

Bezoekers aan het centrum van Amsterdam struikelen over het zwerfvuil en de manier van huisvuil aanbieden in de binnenstad is „middeleeuws”. „Amsterdam wordt vies, vuig en te vol”, aldus Rijksmuseumdirecteur Wim Pijbes een half jaar geleden in een opiniestuk in NRC Handelsblad. Amsterdam moet schoner en het vuil ophalen moet beter, vindt Pijbes. Is het centrum van Amsterdam er echt zo slecht aan toe?

De vuilproductie van Amsterdammers valt wel mee. Een inwoner van Amsterdam produceert jaarlijks zo’n 406 kilo aan huishoudelijk afval. Vergeleken met inwoners van andere grote steden als Den Haag (446 kilo), Rotterdam (438 kilo) en Utrecht (436 kilo) is dat relatief weinig.

Om al dit vuil in het centrum af te voeren, zetten de inwoners hun huisvuil in zakken aan de kant van de weg, leveren hun vuil in bij afvalpunten en scheiden afval in glas-, papier-, textiel- en plasticcontainers. Gft-afval wordt in het centrum niet gescheiden. In de praktijk betekent dit volgens Pijbes dat de vuilniszakken „wekelijks” worden opengescheurd door meeuwen en ratten.

Dat klopt niet helemaal. De gemeente is wettelijk verplicht éénmaal per week het huisvuil op te halen, maar doet dit in het centrum twee keer. „Omdat veel huishoudens geen tuin hebben, en dus geen plek om hun vuil op te bergen”, aldus Stephan van der Hoek, voorlichter bij stadsdeel Centrum. „Ruimte voor rolcontainers is er ook niet.” En die kapot gescheurde vuilniszakken? Die zijn vaak van horeca – dankzij de etensresten gewild bij dieren. Horeca-afval wordt niet altijd twee keer per week opgehaald. Tot negen zakken neemt de gemeente het vuil mee, daarboven moeten ondernemers een contract afsluiten met de gemeente of een particulier bedrijf. Dat vuil wordt op andere momenten opgehaald, wat het straatbeeld niet ten goede komt: in het centrum staan altijd wel ergens zakken op straat.

Het huisvuil ophalen is niet altijd even makkelijk. Van der Hoek: „Het is druk in de binnenstad en daardoor moeilijk werken. En de mensen en bedrijven die afval op straat zetten doen dat ook niet altijd op de juiste manier.” Ook verhuursites als Airbnb dragen indirect bij aan de overlast: huurders kennen de regels niet en zetten het vuilnis op verkeerde tijdstippen op straat.

Ondergrondse containers

Dan maar ondergrondse containers? „Helaas zijn ook die geen garantie voor een schoon leefgebied”, zegt Van der Hoek. Bewoners zetten het vuil alsnog vaak naast de containers. Maar sowieso geldt: er is in de binnenstad simpelweg geen plaats voor. Het centrum heeft een middeleeuws stratenpatroon, al nauwelijks berekend op de huidige verkeersdrukte. Ondergronds liggen overal kabels en leidingen. Bovendien heeft Amsterdam een monumentale bomenstructuur: bomen hebben wortelruimte nodig.

Andere alternatieven, zoals ondergrondse buizen waardoor het afval weggezogen wordt, zijn „extreem duur”. Het stadsdeel heeft hier onderzoek naar laten doen: het is niet haalbaar. „Het ophalen van vuilnis zoals dat nu gebeurt, is het goedkoopst”, aldus Van der Hoek.

De vuilniszakken zorgen voor een vervuild straatbeeld, vindt Pijbes. Daar draagt ook de grote hoeveelheid zwerfafval van toeristen aan bij. Afgelopen jaar bezochten 17,3 miljoen bezoekers de hoofdstad, een stijging van 11 procent vergeleken met het jaar ervoor en 60 procent meer dan in 2005. Het aantal bezoekers aan de instellingen rond het Museumplein is de vijf miljoen op jaarbasis gepasseerd. Om al het vuil op te ruimen, veegt de reinigingsdienst tweemaal per week. In het kernwinkel- en kernhorecagebied wordt dagelijks geveegd. Voor de veegwagen gaan meestal een spoelmachine en drie vegers uit.

Veel mankracht dus, maar wat vinden Amsterdammers zelf van het straatbeeld? Uit een enquête van Bureau Onderzoek en Statistiek (O+S) blijkt dat Amsterdammers die rondom de Wallen, de Kalverstraat en Rokin wonen relatief veel rommel op straat zien. In andere gedeelten van het centrum zijn bewoners juist tevreden over het straatbeeld. Zij ervaren minder hinder van vuil dan de gemiddelde hoofdstedeling.

Vuilniszakken ook in Venetië

De directeur van het Rijksmuseum doet in zijn brief geen voorstellen hoe het beter kan, maar hoe wordt het vuil opgehaald in andere historische centra? Leiden, ook een drukke binnenstad met grachten, kent dezelfde problemen. Daar worden eens per week de vuilniszakken opgehaald. Leiden probeert de overlast op te lossen door in samenwerking met supermarkten gele, stevige vuilniszakken te verkopen. Meeuwen krijgen deze zakken niet kapot en daardoor is de overlast afgenomen, aldus de gemeente. Ook doet Leiden aan ‘nest- en broedlocatiebeheer’: meeuwen krijgen zo min mogelijk ruimte in de binnenstad. Ook in Utrecht worden er nog steeds zakken aangeboden op straat.

En hoe zit dat eigenlijk in het buitenland? Hoe verzamelen andere historische centra het huisvuil? In Antwerpen is het straatbeeld hetzelfde: éénmaal per week worden vuilniszakken opgehaald. Ook in Venetië worden de zakken aangeboden aan de straatkant (veel mensen hangen de zakken aan hun deurknop, dan hoeft de vuilnisman niet te bukken). En Parijs en New York, waar meer ruimte is, werken ook nog steeds met huisvuil ophalen. Ofwel: ook in andere historische centra zijn er eigenlijk geen alternatieven voor het ouderwetse zakken buitenzetten.

De vuilinzameling en reiniging zal in het centrum van Amsterdam voor wat betreft huisvuil niet snel veranderen. Wel laat de horeca steeds vaker het vuilnis afvoeren via de grachten: boten halen het op. Voor huisafval is dit echter niet haalbaar: dan zouden de grachten vol liggen met vuilnisboten. De vuilniszakken zullen daarom niet zo snel uit de binnenstad verdwijnen.