In domineesland is tenslotte nooit iemand schuldig

Om het verschijnen van Ronald Havenaars Babyboomboek te vieren, voerde een progressief deel van onze natie in de Amsterdamse Rode Hoed een chaotische discussie over de voors en tegens van de grote vrijheid van de jaren zestig en zeventig. Helaas ging het niet over de 36 boeken die het verscheurde wereldbeeld van de babyboomers hebben gevormd, zoals de auteur wil aantonen. Wel probeerden de aanwezigen wanhopig vast te stellen wat die generatie nu eigenlijk is. De vraag waartoe de geforceerde vrijheidsstrijd heeft geleid – ingepolderde chaos, zou ik denken – werd daarbij krampachtig ontweken, laat staan dat gesproken werd over de oorzaken van de opstand der geboortegolfers. Terwijl Havenaar in zijn boek toch genoeg handvatten aanreikt om je tot in lengte van dagen ellendig te voelen. Maar in een domineesland als het onze worden pijnlijke kwesties nu eenmaal behendig ontweken. Alsof zelfs Sinterklaas, prins Bernhard en de onderwijshervormers niet schuldig mogen zijn. En de Rode Hoed is een voormalige kerk, dus...

Zo behandelt Havenaar Ondergang (1965)van historicus Jacques Presser, een studie over de vervolging van de Nederlandse joden tijdens de Duitse bezetting. Presser, wiens vrouw in Sobibor omkwam, beschuldigt de niet-joodse Nederlanders onomwonden van medeplichtigheid aan die jodenmoord. Twintig jaar na dato gingen ineens ieders ogen open over wat er tijdens de oorlog werkelijk gebeurd was. Het zegt veel over een constante in onze geschiedenis: naïviteit.

Ik las Ondergang op de middelbare school en ben er nog van onder de indruk. Het gemak waarmee alles kon gebeuren, de passiviteit van de niet-joodse Nederlanders, de als gewone bureaucratische maatregelen gepresenteerde deportatie van een deel van de bevolking, de 102.000 slachtoffers. Een boek als Ondergang blijft daarom actueel, ook gezien ons nationale wegkijkgedrag als het om eigentijdse dreigingen gaat, van Rusland tot IS. In de polder kan tenslotte nooit iets ernstigs gebeuren, is de algemene gedachte.

Goedgelovigen hopen nog altijd dat een dialoog waanideeën als die van neonazi’s of IS kunnen bestrijden. Het is een nobel streven, maar het levert niets op, omdat het te laat is. Beter kun je Ondergang tot verplicht leesvoer op alle scholen maken, om tot iedere nieuwe generatie te laten doordringen tot welke wreedheden zelfs de beschaafdste mens in staat is. En als die 1000 bladzijden te veel zijn, pak dan Pressers Westerbork-novelle De nacht der Girondijnen. Die is behalve somber ook hoopgevend, omdat de hoofdpersoon zich ontwikkelt van een onverschillige medeplichtige tot iemand bij wie menselijke waardigheid voorop staat. En dat ook nog eens in 70 bladzijden.