Heel misschien komen ze er met praten nog uit

Plotseling kondigden de Franse president Hollande en de Duitse bondkanselier Merkel gisteren aan dat ze samen naar Kiev zouden gaan. Vandaag vliegen ze door naar Moskou voor een ontmoeting met president Poetin. Kunnen ze voor de doorbraak zorgen in de Oekraïne-crisis?

Nog nooit eerder intervenieerden Duitsland en Frankrijk samen op zo’n hoog politiek niveau in de Oekraïne-crisis. Het plotselinge bezoek van bondskanselier Angela Merkel en president François Hollande aan Kiev gisteren, en aan Moskou vandaag, markeert een nieuwe fase in de Europese diplomatie.

Wat Europa tot dusver ook probeerde, vrede kwam er niet. De EU-sancties tegen Rusland, de gesprekken in Minsk onder leiding van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), de Frans-Duits-Russisch-Oekraïense ministersgesprekken en de vele telefoontjes van Merkel met Poetin – niets werkte.

De vraag is of de aparte ontmoetingen van het Frans-Duitse duo met de Oekraïense president Petro Porosjenko en de Russische president Vladimir Poetin wél leiden tot een akkoord over Oost-Oekraïne dat het bloedige geweld beëindigt.

Na zijn ontmoeting met Merkel en Hollande zei Porosjenko gisteravond alleen dat hij hoopvol is over een nieuw staakt-het-vuren. Een geplande persconferentie na de gesprekken werd geschrapt.

Direct overleg tussen Poetin en Porosjenko staat vandaag niet op de agenda, tenzij Porosjenko met het Frans-Duitse duo meevliegt naar Moskou.

Eén keer eerder zaten Poetin en Porosjenko samen aan tafel

Eén keer eerder slaagden Merkel en Hollande erin Poetin en Porosjenko aan tafel te krijgen. Dat was bij de D-Day-herdenking in Normandië, in juni vorig jaar. Hollande was gastheer, Merkel arrangeerde mede de ontmoeting.

Zo was het zogeheten ‘Normandië-formaat’ geboren. Diplomaten en ministers van Duitsland, Frankrijk, Rusland en Oekraïne bleven in gesprek. Het was een manier voor Europa om, parallel aan de sancties tegen Rusland en pro-Russische separatisten, ook met Moskou in gesprek te blijven. Druk én dialoog.

Maar tot een nieuwe ontmoeting op het hoogste niveau – de bondskanselier plus de drie presidenten – is het nooit gekomen. Een ‘Normandië’-top die in januari gepland stond in de Kazachse hoofdstad Astana werd door Merkel en Hollande afgeblazen bij gebrek aan perspectief op een akkoord. Bij het mijden van direct overleg met Poetin speelde mee dat het Westen de druk op de Russische leider wilde opvoeren door hem juist te isoleren op het internationale toneel. Zo werd Rusland uit de G8 gezet, die voorlopig weer even een G7 is.

Het risico op een ‘totale oorlog’ verandert de situatie

Maar nu is de strijd in Oekraïne zo ernstig geëscaleerd – Hollande sprak gisteren van het risico van een „totale oorlog” – dat Merkel en Hollande toch rechtstreeks met Poetin praten.

In principe zijn Merkel en Hollande de meest aangewezen politici om een deal te forceren. De leiders van de twee grootste economieën van Europa vertegenwoordigen elk een ‘kamp’ in de Europese Unie - er heerst al vanaf het begin van de Oekraïne-crisis verdeeldheid over de aanpak van onruststoker Rusland.

Merkel is geleidelijk voorstander geworden van een harde lijn. De ramp met de MH17 en een naar verluidt rampzalig verlopen gesprek met Poetin in november bij een G20-top in Australië, hebben het wantrouwen van Merkel in de Russische president aangewakkerd. Toch belt Merkel nog regelmatig met Poetin.

Hollande heeft meer begrip voor landen als Italië, die de relaties met Rusland niet te veel op het spel willen zetten. Frankrijk hecht van oudsher aan zijn band met Moskou, onder meer om tegenwicht te bieden aan de Amerikanen. Ook Hollande voert geregeld telefonisch overleg met Poetin.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry was gisteren eveneens in Kiev voor gesprekken met Porosjenko, maar dit overleg vond apart plaats. Kerry wordt vandaag niet in Moskou verwacht. De afwezigheid van de door Poetin verguisde Amerikanen helpt misschien bij het overtuigen van de Russische president.

Maar als de crisisdiplomatie mislukt, zullen Merkel en Hollande er des te meer op worden aangekeken.

Sarkozy probeerde het eerder - en dat was niet zo’n succes

Zeker Frankrijk weet dat shuttle-diplomatie ook risico’s met zich meebrengt. De reis van Merkel en Hollande doet denken aan de bemiddeling van Hollandes voorganger Nicolas Sarkozy in de korte maar felle Georgië-oorlog in augustus 2008. Terwijl Russische troepen opstoomden naar de Georgische hoofdstad Tbilisi, vloog Sarkozy, toen tijdelijk voorzitter van de EU, naar Moskou en Tbilisi. Duitsland bemiddelde op de achtergrond.

Onder Russische druk werd het oorspronkelijke ‘vierpuntenplan’ van Sarkozy een plan van zes punten. In punt vijf en zes kreeg Rusland ruimte om militair aanwezig te blijven in Abchazië en Zuid-Ossetië, de twee regio’s die zich van Georgië hadden afgescheiden. Enkele weken later erkende Rusland de twee regio’s vervolgens als onafhankelijke staten.

Nadrukkelijk zei Hollande gisteren dan ook dat een akkoord ditmaal uit moet gaan van de ‘territoriale integriteit’ van Oekraïne.