De makke van een waardevol onding

De vaste prijs voor het papieren boek garandeert een gevarieerd aanbod. Maar valt hij in een vrijemarkteconomie nog wel te handhaven? Binnenkort hakt het kabinet de knoop door.

Boekhandel Robert Premsela in Amsterdam. Foto’s Olivier Middendorp

Vloeken in de kerk is er niets bij. Pleiten voor afschaffing van de Wet op de vaste boekenprijs is zó omstreden dat niemand in het boekenvak dat openlijk doet, bang om uitgemaakt te worden voor een cultuurbarbaar die de sector sloopt. Maar ze zijn er wel, tegenstanders van het beschermingsmechanisme.

Ze leggen graag uit waarom ze vinden dat het anders moet, en dat ze voor afschaffing lobbyen op de achtergrond, maar alleen op basis van anonimiteit. Drie economen van de Autoriteit Consument en Markt betoogden vorige zomer in deze krant dat de vaste prijs de marktwerking verstoort en niet effectief is. Maar dat waren economen, van buiten het boekenvak.

De vaste boekenprijs bestaat bij wet pas sinds 2005, daarvoor ging het om een onderlinge afspraak tussen uitgevers en boekhandelaren. Het principe is dat de uitgever de verkoopprijs van een titel bepaalt, en dat alle boekverkopers zich daar tot minstens een jaar na verschijning aan houden. Boekverkopers kunnen dus niet concurreren op prijs. Het doel is tweeledig: ervoor zorgen dat ook boeken die geen bestseller worden maar een hoge culturele waarde hebben kunnen verschijnen, en garanderen dat er op veel plaatsen boeken te koop blijven.

Minister Bussemaker (Cultuur, PvdA) moet nu beslissen of zij de wet nog eens vier jaar in stand houdt. Dat besluit kan elk moment vallen. Vorig jaar vroeg zij de Raad voor Cultuur om advies. Die oordeelde dat afschaffing „in de huidige economische omstandigheden van de boekensector” niet verantwoord is. De boekverkopen dalen sinds de crisis, en die daling lijkt inmiddels structureel.

Wel stelde de raad een aantal voorwaarden (zie kader). Zo moet de sector aantonen dat de wet bijdraagt aan de beoogde doelen. „Mocht blijken dat de voorwaarden niet te realiseren zijn, dan ligt liquidatie van de wet over vier jaar in de rede”, schreef de raad.

Geen onomwonden steun dus, en een advies dat impliceert dat het debat over de vaste prijs voorlopig niet verstomt. Wat zijn de opties voor de minister? Hieronder vier veelbesproken varianten.

Handhaven

Hiervoor zijn veel uitgesproken pleitbezorgers te vinden. „Waarom iets veranderen dat goed werkt”, vraagt Mizzi van der Pluijm, uitgever bij Atlas Contact. „Het loslaten van de vaste prijs moet marktwerking bevorderen, maar de markt werkt al. Die bepaalt namelijk welk boek slaagt en welk niet. Het boekensysteem zorgt voor zichzelf, terwijl andere cultuurvormen, zoals musea, afhankelijk zijn van subsidie. Het is idioot dat de vaste prijs zich zou moeten bewijzen. Dat is al gebeurd.”

Auteur Marcel Möring wijst op het belang van de zogeheten interne subsidiëring. Met de inkomsten uit de vaste prijs op bestsellers kunnen uitgeverijen minder commerciële titels, zoals dichtbundels, blijven uitbrengen. „Je kunt de uitgeverswereld wel behandelen als een normaal onderdeel van de markteconomie, maar dan moet je accepteren dat het voorbij is met de interne subsidiëring. De literatuur lijkt op een serieuze bedrijfstak, maar is dat niet. Geen enkel normaal bedrijf neemt met élk product risico.”

Zullen boeken goedkoper worden door afschaffing van de vaste prijs? „Ik denk dat dat niet eens mogelijk is”, zegt Möring. „De vaste boekenprijs is een onding dat iets beschermt dat we blijkbaar waardevol genoeg vinden om een bijzondere behandeling te geven.”

Ook Caroline Damwijk, directeur van boekhandelskoepel Libris Blz., wijst erop dat boeken al relatief goedkoop zijn. „Een bioscoopkaartje kost al snel 12,50 euro. Als de nieuwe Herman Koch voor 2,50 bij Albert Heijn ligt, dan mist de boekhandel die klant. Dat is voor de boekhandel een factor van betekenis, terwijl de supermarkt het boek alleen gebruikt om klanten naar de winkel te trekken die dan ook andere producten gaan kopen.”

Uitgever Wouter van Oorschot heeft een verklaring voor de steeds terugkerende vraag of de vaste boekenprijs moet blijven: „Het zijn met name de geldpatsers die een in de breedte lezend, goed geïnformeerd volk dat uit kritische burgers bestaat ongewenst vinden en óók die vaste boekenprijs daarom maar onzin.”

Afschaffen

Voorvechters van de vrije markt vinden het ronduit frustrerend dat zij juist nu de boekverkopen onder druk staan, niet helemaal vrij kunnen ondernemen. Zij zijn vaak fel tegen de vaste prijs. Niet alleen omdat die hen belemmert, ook omdat ze vinden dat hij niet werkt. Er komen ondanks de vaste prijs maar weinig nieuwe uitgeverijen bij die een serieus marktaandeel verwerven, zeggen ze bijvoorbeeld. Of ze betogen dat de vaste prijs het vak een ingeslapen zootje maakt.

Een uitgever zegt: „De collectiviteit richt het boekenvak te gronde. De wet werkt in de praktijk vooral ten gunste van de boekhandel. Als producent mag je vooral heel veel niet. Als ik een app wil laten maken bij een boek, mag dat niet, omdat ik daarmee de boekhandel benadeel.”

Bandbreedte

Volgens dit systeem, dat in Vlaanderen ingevoerd wordt, bepaalt de uitgever een adviesprijs en mag de boekverkoper hier bijvoorbeeld 10 procent onder gaan zitten. Zo kan deze een boek dat hij of zij belangrijk vindt, groot en met korting presenteren. Een tussenvorm dus tussen handhaven en loslaten van het huidige model.

Een voorstander hiervan is Daan van der Valk, van boekhandel De Vries in Haarlem. „De vaste prijs is niet meer van deze tijd, maar als je hem loslaat zullen veel, vooral kleine boekhandels het niet redden”, zegt hij op persoonlijke titel. „Je krijgt dan een extra marketinginstrument, maar het zal leiden tot Amazon-achtige toestanden.” Hij doelt op de dominantie van de webwinkel in met name de VS.

Andere verruiming

Sommige uitgevers zouden graag een e-bookversie meeleveren met het papieren boek. Nu mag dat niet. Het voordeel zou zijn dat lezers minder snel geneigd zijn om alleen het e-book te kopen. Uitgevers zeggen dat zij nog maar weinig verdienen op e-books, en de boekhandel staat vaak helemaal buitenspel.

Het e-book valt niet onder de wet op de vaste boekenprijs. Een gevolg is dat webwinkels als het nieuwe amazon.nl en bol.com hier wel op prijs concurreren. Dat maakt e-books steeds goedkoper en dat gaat ten koste van het papieren boek.

Een andere optie is de periode waarvoor de vaste prijs geldt te verkorten. De ‘levensduur’ van een boek – de periode waarin het in de belangstelling staat van media en boekverkopers – is al teruggebracht tot één jaar, waar voorheen twee jaar de norm was.

Amazon, dat sinds november in Nederland actief is met de verkoop van e-books, vormt een groter probleem dan de discussie over de vaste boekenprijs, vindt schrijver Geert Mak. „Amazon houdt zich nu nog rustig, maar komt ongetwijfeld met een grote slag.” Velen verwachten inderdaad dat Amazon ook papieren boeken wil gaan verkopen. Die kunnen dan geleverd worden via de eigen distributiecentra in Duitsland, is de gedachte.

Nu worden bijna alle boeken in Nederland gedistribueerd door het CB in Culemborg, maar dat wordt dan anders. En dat heeft weer gevolgen voor de hele branche, omdat iedereen zaken doet met CB.

Mak: „Ik ben altijd voor de vaste boekenprijs geweest, maar die lijkt nu achterhaald. De vaste prijs zal Amazon niet buiten de deur houden. Komend jaar moeten we als auteurs goed nadenken hoe we dit gaan aanpakken. Buitenlandse auteurs zijn al in rep en roer. Een boycot hoort ook hier zeker tot de mogelijkheden.”