Technisch kan het: kind van 3 ouders

DNA van een ‘derde ouder’ kan kinderen met een zeldzame, vaak dodelijke ziekte redden. Het Britse Lagerhuis besloot gisteren de ethisch omstreden techniek toe te staan.

Foto ANP

De twee ouders heten Sharon en Neil Bernardi en ze verloren zeven kinderen aan een erfelijke ziekte. De kinderen stierven jong. Eén haalde zijn 21ste. Hij overleed vorig jaar. Gisteren debatteerde het Britse Lagerhuis over een oplossing. Het stemde in met het inschakelen van een derde ouder, om een gezond kind te krijgen. De baby die dan wordt geboren heeft genetisch gezien twee moeders en één vader.

British MP’s say yes to three person babies’, was gisteravond de opening van het BBC-nieuws. Een medisch-wetenschappelijke doorbraak als deze wekt verwachtingen. Wat is er allemaal mogelijk als je voor bepaalde doeleinden erfelijk materiaal van een andere moeder kunt inzetten?

Het is een zeldzaamheid, de ingreep waar het Britse Lagerhuis gisteren over stemde. Maar omdat het gaat om ingrijpen in de erfelijke eigenschappen woedt er een hevige ethische discussie over designerbaby’s, mens-verbeteren en ‘voor God spelen’.

In deze discussie komen twee uitzonderlijke erfelijkheidskwesties samen. Bij iedereen zit een heel klein beetje (0,1 procent) van het menselijk erfelijk materiaal (DNA) niet in de celkern, maar in wat mitochondriën worden genoemd: aparte compartimenten in de cel. En ten tweede: soms zit daarin een zeldzame, ziekmakende mutatie.

In Nederland 25 kinderen per jaar

In het Verenigd Koninkrijk gaat het om 152 kinderen per jaar. Dat cijfer publiceerden de onderzoekers uit Newcastle die de techniek mede ontwikkelden vorige week in The New England Journal of Medicine, het beroemdste medisch-wetenschappelijke tijdschrift ter wereld. In Nederland gaat het jaarlijks om zo’n 25 kinderen.

Die kinderen zouden met de nieuwe techniek kunnen worden gered van akelige ziekten met bijvoorbeeld spierverval, langzaam hartfalen of blindheid, en dikwijls een vroege dood.

De techniek is voor het eerst in 2009 echt succesvol toegepast bij jonge makaken. Die hebben ook mitochondriën, net als alle dieren en planten. Mitochondriën zijn de energiefabriekjes van de cellen. Uit verteerde suikers, vetten en eiwitten maken ze een molecuul dat voor cellen een universele energieleverancier is.

Mitochondriën zijn zo wijdverbreid doordat ze ontstonden uit bacteriën die twee miljard jaar geleden zijn opgenomen in grotere cellen. Van oudsher hebben ze hun eigen DNA. Alle planten en diersoorten die daarna evolueerden hebben die mitochondriën behouden. In de mens bevat het mitochondriaal DNA (mtDNA) nog maar 37 genen. Ter vergelijking: in het DNA in de celkern van elke lichaamscel liggen ruim 20.000 unieke genen.

Maar in die 37 mitochondriale genen kan een mutatie zitten waardoor een ernstige erfelijke ziekte ontstaat. Een familie waarin zo’n mitochondriële ziekte heerst, kan die kwijtraken door gezonde mitochondriën uit een andere familie over te nemen.

Dat kan niet door de 100 tot 10.000 mitochondriën in ieder van de tienduizenden miljarden lichaamscellen van een mens te vervangen. Maar het kan wel rond de bevruchting. Dan is er één eicel van de moeder, of een eencellig embryo. In de kleine spermacellen zit vrijwel geen mtDNA. Het mtDNA erft vrijwel alleen via de moeder over.

Zit er een ziekmakende fout in het mtDNA van de (eerste) moeder, dan kan een andere vrouw (de tweede moeder) helpen. Die doneert een rijpe eicel, met ‘gezond’ mtDNA. In het IVF-laboratorium haalt een laborant de celkern met het DNA uit de gedoneerde eicel van de tweede moeder. Die celkern gaat bij het afval.

De celkern uit een rijpe eicel van de eerste moeder wordt in die eicel van de tweede moeder geplaatst. Dan mag het sperma van de vader erbij. Lukt de bevruchting en de zwangerschap dan wordt er een hopelijk gezonde baby geboren, met veel DNA van de vader, veel DNA van de eerste moeder en een spoortje (0,1 procent) mtDNA van de tweede moeder. De ethische kwestie is: is dit domweg weefseldonatie (een eiceldonatie waarin nog een spoortje DNA meekomt) of creëer je hiermee wezenlijk een ‘derde ouder’?