Leer mij authentiek te zijn

Authenticiteit is hip in het bedrijfsleven, ziet nrc.next-redacteur Floor Rusman. En dus zijn er talloze trainingen voor. De ironie ervan is schitterend: volg een uniform stappenplan en word autonoom en origineel.

‘In je authentieke kracht ligt jouw volledige potentieel verborgen.’ Waar komt deze tekst vandaan? Uit een zelfhulpboek? Een horoscoop? De Viva? Nee, hij staat op de website van Authentiek Leiderschap, een collectief dat trainingen verzorgt voor leiders die authentiek(er) willen worden. De coaches bieden mensen met leidinggevende functies hulp bij het ‘ontsluiten van hun authentieke kern’.

En Authentiek Leiderschap is niet het enige bedrijf dat deze service verleent. Het aantal cursussen in authentiek leiderschap zal, naar de resultaten op Google te oordelen, binnenkort het aantal leidinggevende functies overstijgen.

Een deel van deze cursussen baseert zich op een theorie bedacht door Bas Blekkingh, directeur van Authentiek Leiderschap en auteur van het gelijknamige boek. Volgens Blekkingh bestaan we uit zeven ‘schillen’, waarvan authenticiteit de binnenste is en omgeving de buitenste. De kunst is om in ons denken en handelen van binnen naar buiten te werken in plaats van andersom, zoals de niet-authentieken doen.

Alle trainingen bedienen zich van dit semispirituele jargon. Er zijn er zelfs die werken met paarden, omdat deze sensitieve dieren aanvoelen of iemand authentiek is. Op de betreffende websites zien we ongemakkelijke cursisten door een bak lopen, terwijl ze proberen contact te leggen met een ronddravend paard.

Wat is hier aan de hand?

Authenticiteit is een trend. Het verlangen naar authenticiteit, dat ‘echtheid’, ‘oorspronkelijkheid’ of ‘originaliteit’ betekent, zien we door de hele samenleving. Je kunt geen reisgids meer kopen die je niet wijst op plekjes waar je de ‘authentieke cultuur’ van een land te zien krijgt, en ook tv-programma’s gaan terug naar de oorsprong, of het nu het boerenleven is of ons naakte zelf. Het is tegenwoordig bijna onmogelijk om te consumeren zonder te worden geconfronteerd met ambachtelijk gebrouwen bier, pizza’s volgens eeuwenoud recept en handgemaakte kaasvlinders.

De Grieken vonden het al belangrijk

De massale obsessie met authenticiteit is een recent verschijnsel, maar de term zelf bestaat al duizenden jaren. De oude Grieken waren al bezig met hoe je een oorspronkelijk leven kon leiden, en tijdens de Romantiek ontstond opnieuw interesse in het echte en pure. In de twintigste eeuw werd het denken over authenticiteit verder ontwikkeld door existentialistische filosofen als Sartre en Kierkegaard. En tijdens de jaren zestig, toen grote groepen jongeren zich afzetten tegen de opkomende consumptiemaatschappij, werd authenticiteit ook buiten de filosofie populair.

Dit keer is de trend breder. Was authenticiteit in de jaren zestig nog onderdeel van de linkse subcultuur, nu is ze onderdeel geworden van de mainstream. Zelfs de meest doorgewinterde conformist wil nu authentiek zijn – kijk maar naar de hipsters die denken hoogst individuele keuzes te maken, terwijl die in werkelijkheid zijn bedacht door modeontwerpers en supermarkt- en horecaketens.

Furore in het bedrijfsleven

Hoe mainstream authenticiteit is, blijkt bovendien uit het feit dat ze furore maakt in het bedrijfsleven. Volgens het Berenschot/MarketingTribune-trendonderzoek 2011 was authenticiteit op dat moment het ‘belangrijkste marketingtopic’ – de jaren erna handhaafde de term zich in de topdrie.

En niet alleen het bedrijf of product moet authentiek ogen, ook de leider ontkomt niet aan de trend. Niet-authentieke leiders kunnen beter iets anders gaan doen met hun leven, suggereren de vele cursussen in authentiek leiderschap.

Maar wat betekent authenticiteit precies in deze context? Bestuurskundigen en psychologen hebben de afgelopen tien jaar veel onderzoek gedaan naar authenticiteit en leiderschap, waarbij zij hebben geprobeerd het fenomeen te definiëren, analyseren en kwantificeren. Er bestaan tientallen definities van authentiek leiderschap en maar liefst vier professionele methoden om authenticiteit te meten.

Wat telkens terugkomt in de verschillende definities is dat de authentieke leider zelfkennis moet hebben, een sterk ethisch besef en het vermogen te handelen vanuit deze ethiek. Daarnaast worden diverse eigenschappen genoemd die bij de authentieke leider zouden horen: gedrevenheid, transparantie, een hoopvolle en positieve houding.

Kortom: de authentieke leider staat gelijk aan de perfecte mens.

Maar wie zegt dat de authentieke mens perfect moet zijn? Authenticiteit beschrijft een houding, geen eigenschap. Als we de authentieke mens definiëren als een oorspronkelijk mens, dan houdt dat in dat hij zich zo min mogelijk conformeert aan anderen en dat hij probeert zijn eigen karakter, hoe dat er ook uitziet, trouw te blijven. Een echt authentiek persoon zal dus weinig boodschap hebben aan een lijstje met eigenschappen die hij ‘moet’ hebben. Een pessimist die zich als optimist gedraagt, is bijvoorbeeld niet meer authentiek.

Als we deze gedachtegang volgen, blijkt dat echt authentieke mensen niet per se de aangenaamste types of de beste leiders zijn. Een psychopaat komt dichter in de buurt van een authentiek mens dan een leider die probeert zijn werknemers te behagen door middel van hoopvol, optimistisch gedrag.

Omdat de anderen het óók doen

Aan deze problemen gaan de cursussen voor authentiek leiderschap voorbij. De ironie van de trainingen is schitterend: om autonoom en origineel te zijn moeten mensen een uniform stappenplan volgen dat leidt tot een voor iedereen gelijk doel. En waarom? Omdat de andere leiders het óók doen. Omdat het bedrijfsleven erom vraagt. Hoe niet-authentiek kan een keuze zijn?

De ontwerpers van de cursussen bedoelen wanneer ze het over authenticiteit hebben iets anders: deugden als gedrevenheid, transparantie en menselijkheid, of, nog het meest overkoepelend, integriteit. Maar vermoedelijk maakt het ze niet uit wat authenticiteit betekent. Het maakt ze ook niet uit dat de cursussen de diepgang van een zelfhulpboek hebben. Natuurlijk maakt ze dat niet uit, want ze hebben goud in handen: de meeste cursussen kosten tussen de 1.000 en 2.500 euro per persoon.

Met het concept authenticiteit valt geld te verdienen.