Kunsthandel nu ook een wereld van bits

Vanavond begint Art Rotterdam. De kunstbeurs heeft voor de derde keer een speciale videosectie. Galeriehouders en verzamelaars over een bijzonder medium.

De video Bird (2011, 75 seconden) van de Nederlandse kunstenaar Jacco Olivier geïnstalleerd door galerie Mandos thuis bij een Haagse verzamelaar van videokunst. Foto David van Dam

Hoe breng je als kunstverkoper een memory stick met een videokunstwerk aan de man? Ellen de Bruijne van Ellen de Bruijne Projects begint te lachen: „Daarvoor moet je eerst heel wat investeren.”

Vijftien jaar geleden opende De Bruijne haar galerie in Amsterdam met een expositie van videokunst. Een statement, zegt ze. „De galeriewereld was te objectgericht, op schilderijen en beelden. Veel jonge kunstenaars waren juist druk in de weer met installaties, performances en videokunst. Hun wilde ik een podium bieden.”

Hoe anders is de situatie nu. Tal van galeries tonen videokunst. Er zijn gespecialiseerde beurzen voor en elke zichzelf respecterende kunstbeurs heeft een speciale videosectie. Neem Art Rotterdam, de beurs die vanavond begint. In de Van Nellefabriek is 900 vierkante meter beursvloer geheel verduisterd voor de derde editie van Art Rotterdam Projections. Op grote projectiewanden tonen twaalf internationale galeries daar een video of film van een van hun kunstenaars.

Galerie Ron Mandos uit Amsterdam laat een videowerk zien van de Belgische kunstenaar Hans Op de Beeck. Net als De Bruijne heeft Mandos het medium vroeg omarmd. „Ik ben een gepassioneerd liefhebber. Video dwingt tot geconcentreerd kijken.”

In zijn galerie heeft Mandos de afgelopen dertien jaar zeker twintig tentoonstellingen met videokunst gepresenteerd. Hij is ook de enige Nederlandse galeriehouder die al zeven keer deelnam aan Loop in Barcelona, in 2003 de eerste videokunstbeurs ter wereld. Mandos: „Een fantastisch evenement in een hotel. In veertig kamers worden elk jaar drie dagen lang video’s vertoond. Alle belangrijke videocuratoren zijn aanwezig, iedereen is relaxt en heeft alle tijd.”

Het zijn vooral musea en bedrijven die video art collectioneren – slechts één op de drie verkopen is aan particuliere verzamelaars, zeggen de galeriehouders. „Videokunst is nog een niche”, zegt David van Doesburg van Galerie Stigter Van Doesburg in Amsterdam. Maar wel een kleine markt die snel groeit. Mede dankzij technische innovatie, zegt collega Mandos. „Sommige videokunstwerken zijn thuis alleen met hulp van specialisten te installeren. Maar je hebt sinds kort ook led-schermen met een sd-kaartje – dat is plug-and-play, die kun je als een schilderij ophangen.”

De pioniersfase is voorbij, de videomarkt zit duidelijk in de lift, zegt Ellen de Bruijne. Twintig procent van haar klanten koopt alleen nog videokunst. „Het heeft even geduurd”, zegt de galeriehoudster, „maar er zijn nu privéverzamelaars met een harde schijf vol video’s. Collectioneurs die zeggen: ‘Mijn huis hangt al vol schilderijen. Ik wel alleen iets toevoegen dat geen ruimte inneemt.’”

Vermoedelijk de grootste Nederlandse particuliere verzamelaars van videokunst zijn Egbert en Loes Dommering. Dertien jaar geleden kochten zij hij hun eerste video, een werk van de Israëlische kunstenaar Yael Bartana. Nu hebben zij in hun huis „een grote zolder-werkkamer met vertoningsmogelijkheid”. Daar bekijken zij soms de videokunstwerken uit hun verzameling. Een belevenis die op bezoekers soms een onuitwisbare indruk maakt, zegt Egbert Dommering. „De video’s kunnen ze zich jaren later nog herinneren; onze schilderijen niet.”

Dommering, die ook hoogleraar informatierecht is, heeft een modelcontract voor videokunst opgesteld. Daarin heeft hij beschreven welke rechten bij verkoop overgaan van kunstenaar op koper. Dat is hard nodig, zegt hij. „Van een wereld van voorwerpen – schilderijen en beelden – is de kunsthandel nu ook een wereld van bits geworden, van digitale kunstwerken die makkelijk te vermenigvuldigen zijn.” Bij de overdracht van een memorystick is daarom niet alleen authenticatie met officieel, door de kunstenaar gesigneerd certificaat nodig, maar ook een koopcontract met afspraken.

Welbeschouwd, zegt Dommering, koop je met een video een vertoningsrecht. „Mag ik als koper de drager aanpassen aan nieuwe techniek? En waar, en op welke voorwaarden, mag ik de video vertonen? Als koper wil ik weten waar ik aan toe ben.” Hoe dit op den duur juridisch uitpakt bij veilingen moet worden afgewacht, zegt hij. Veilinghuizen denken over kunst nog altijd in termen van schaarse objecten, bijvoorbeeld een gesigneerde dvd.

Ellen de Bruijne is een van de galeriehouders die Dommerings modelcontract dankbaar hebben geaccepteerd. „In de kunstwereld is veel te lang gedacht vanuit de overdracht van schilderijen”, zegt ze.