‘Verkrachting is steeds vaker een oorlogsstrategie’

De Congolese gynaecoloog herstelt de vagina’s van verkrachte vrouwen. „De wereld moet zeggen: dit mag niet meer.”

Congolese vrouwen die slachtoffer werden van verkrachting in Zuid-Kivu, de provincie waarvan Bukavu de hoofdstad is. De foto is in juli genomen. Foto Tony Karumba/AFP

Ruim negen maanden geleden werden de schoolmeisjes van Chibok ontvoerd. ‘Ze zijn onze slaven en worden uitgehuwelijkt’, liet leider Abubakar Shekau van de Nigeriaanse terreurgroep Boko Haram weten.

Even schrok de wereld op. ‘BringBackOurGirls’, werd geëist op Twitter en Facebook. Maar toen werd het weer stil; 219 meisjes zijn nog steeds spoorloos.

Zo gaat het altijd, weet de Congolese vrouwenarts Denis Mukwege. In zijn eigen land, maar ook elders in Afrika, in Syrië en in Irak, in Latijns-Amerika, in Azië. En nog niet zo heel lang geleden in Joegoslavië. Vrouwen en meisjes zijn slachtoffer van grof geweld, ze worden verkracht en als oud vuil afgedankt. De verontwaardiging is groot, maar ebt ook snel weer weg.

Mukwege (59) is bekend van zijn Panziziekenhuis in de stad Bukavu, in het oosten van de Democratische Republiek Congo, de regio waar gedurende twee decennia strijd honderdduizenden vrouwen slachtoffer werden van verkrachting. Mukwege is gespecialiseerd in het herstellen van kapotgeschoten of -gestoken genitaliën. De afgelopen vijftien jaar behandelde hij meer dan 40.000 meisjes en vrouwen.

Het strijdgewoel is nu geluwd. Er is goede hoop dat de VN-vredesmacht in Oost-Congo met zijn robuuste mandaat er in slaagt de nog resterende milities in te tomen, zegt Mukwege. Hij was onlangs in Amsterdam op uitnodiging van Stichting Vluchteling.

Maar kans op vrede betekent niet dat zijn kliniek, met 450 bedden, binnenkort dicht kan. Elke dag komen er acht tot tien nieuwe patiënten en dat aantal zal voorlopig niet dalen, verwacht hij. De meeste vrouwen die nu komen, werden jaren geleden al verkracht maar zijn nooit behandeld.

U noemt verkrachting een oorlogsdaad.

„Precies. Het verkrachten van vrouwen en meisjes is geen incident, maar een strategie die alle strijdende partijen toepassen om de tegenstander te traumatiseren en weerloos te maken.”

„Ik heb geen vrouwen gezien die zeiden dat ze door één man waren verkracht. Ze werden verkracht door zes, zeven, tien jongens of mannen. En altijd in het bijzijn van familie, buren. Een man moet toekijken hoe ze zijn vrouw verkrachten, zijn dochters, zijn moeder. Waarom wordt een vrouw daarna niet gewoon doodgeschoten? Waarom worden haar genitaliën bewerkt met een bajonet of aan stukken geschoten? Dat is niet alleen om macht te tonen, maar ook om het traumatiserend effect op de omgeving zo groot mogelijk te maken. Niet alleen het slachtoffer raakt getraumatiseerd, ook de familie, de buren en de hele gemeenschap. Je geeft de boodschap: jullie zijn zwak. Jullie kunnen geen bescherming bieden en er is niemand die jullie kan beschermen. Jullie kunnen alleen maar vluchten.”

Alle partijen in Congo hebben dit soort misdaden op hun geweten, ook het leger.

„De effectiviteit van het wapen verklaart de verspreiding ervan. Net als Boko Haram in Nigeria ontvoerden milities in Congo ook meisjes, namen hen mee naar het oerwoud, verkrachtten hen en zeiden: jullie brengen nu nieuwe strijders voort. Een Syrische psycholoog vertelde mij dat soldaten van Assad vrouwen van rebellen verkrachten in politiebureaus. De meeste rebellen zijn daarna niet in staat om nog te vechten. In Servië lopen nog steeds zwaar getraumatiseerde vrouwen rond.”

U bent veelvuldig gelauwerd als arts en als mensenrechtenactivist. Wordt er naar u geluisterd?

„Vorig jaar juni ondertekenden meer dan 120 landen in Londen een verklaring om een eind te maken aan seksueel geweld in de wereld. Ik had liever concrete actie gezien. Dat er een rode lijn wordt getrokken, zoals bij chemische wapens. De wereld moet zeggen: dit mag niet meer en als het toch gebeurt, grijpen we in. Maar we sluiten onze ogen. Waarom onderneemt de internationale gemeenschap geen actie om de ontvoerde meisjes van Chibok op te sporen en te bevrijden? ”

In Oost-Congo is het vechten grotendeels gestopt, maar het verkrachten gaat door. Hoe kan dat?

„Gedemobiliseerde kindsoldaten zijn gewoon naar huis gestuurd. Zonder enige psychologische begeleiding. Jarenlang werden deze jongens van twaalf, dertien, gehersenspoeld. Ze leerden van hun commandanten hoe ze vrouwen moeten verkrachten om gemeenschappen te vernietigen. Na de ontbinding van strijdgroepen zijn ze daarmee doorgegaan. Ze hebben nooit geleerd normaal te functioneren en vrouwen te respecteren.”

„Het aantal verkrachtingen daalt misschien, maar het seksueel geweld wordt gruwelijker. Vorige week kreeg ik een baby binnen van twintig maanden, verkracht, haar genitaliën volledig vernield. Vorig jaar werden dertig baby’s verkracht in één dorp in de omgeving van Bukavu. Op een plek waar niet wordt gevochten. Het is een kankergezwel dat zich nu verspreidt in de samenleving.”

Hoe kun je slachtoffers helpen?

„Fysiek herstel is het gemakkelijkst. Veel slachtoffers van verkrachting zijn zo beschadigd dat ze hun ontlasting en urine niet meer kunnen ophouden. Dat kun je verhelpen. Traumaverwerking is veel moeilijker. Met elke vagina van een jonge vrouw die wordt vernietigd, vernietig je in mijn land ten minste vijf levens. Die zullen er namelijk nooit zijn. Veel slachtoffers worden door hun omgeving als paria’s behandeld. Dat stigma moeten we ook doorbreken.”

„De jongere generatie moeten we duidelijk maken dat verkrachting absoluut onaanvaardbaar is. Daarom is vervolging van de daders zo belangrijk. Het is niet uit te leggen als dit soort gruwelijkheden straffeloos kan plaatsvinden.”

Wie moet dat doen? Het rechtssysteem in Congo is zwak. Het Internationaal Strafhof in Den Haag heeft nog maar twee krijgsheren veroordeeld.

„In mijn ziekenhuis hebben we momenteel drieduizend verkrachtingszaken gedocumenteerd die wachten op strafvervolging. De processen bij het Strafhof zijn natuurlijk mooi, maar niet meer dan een beginnetje. Je kunt ook niet alle verdachten naar Den Haag brengen. Waarom worden de rechtbanken in Congo zelf niet versterkt?”

„In Congo zijn de afgelopen decennia meer dan vijf miljoen mensen gedood. Waarom is er geen Internationaal Tribunaal voor Congo, zoals bij Joegoslavië en Rwanda? De VN hebben de mensenrechtenschendingen uitgebreid beschreven, maar het rapport is in een bureaulade verdwenen. We praten maar, maar doen niets.”