President met een Fiat Panda

Vandaag wordt Sergio Mattarella beëdigd als president van Italië. Wie is hij en waarom is hij belangrijk voor het land? Een antwoord in vijf jaartallen.

Sergio Mattarella komt aan bij het Constitutionele Hof, vlak bij het Quirinaalpaleis in Rome, zijn nieuwe officiële verblijfplaats als president van Italië. Foto Angelo Carconi/AP

1980: De wond van de maffia

Op 6 januari 1980 wordt Piersilvio Mattarella, de oudere broer van Sergio Mattarella, neergeschoten voor zijn huis in Palermo. Als gouverneur van Sicilië probeerde Piersilvio al twee jaar lang de macht van de maffia op het eiland aan te pakken. Hij zette daarmee duidelijk andere accenten dan zijn vader Bernardo, die in de jaren vijftig verschillende ministersposten in Rome had vervuld voor de christen-democratische partij en ervan is beschuldigd daarbij akkoordjes te hebben gesloten met maffialeiders. De neergeschoten Piersilvio sterft in de armen van zijn broer Sergio tijdens een vergeefse race naar het ziekenhuis.

Sergio Mattarella heeft de moordaanslag op zijn broer nooit politiek gebruikt, zoals andere ‘professionele’ maffiabestrijders wel is verweten. Hij heeft in de jaren daarna wel een belangrijke rol gespeeld achter de schermen, als een van de architecten van de ‘Palermitaanse lente’ die uiteindelijk uitmondde in de verkiezing van antimaffiapoliticus Leoluca Orlando tot burgemeester van de Siciliaanse hoofdstad.

1990: De aanvaring met Silvio Berlusconi

In de zomer van 1990 neemt het kabinet-Andreotti, waarin Sergio Mattarella minister van onderwijs is, een omstreden mediawet aan. Die wet wordt van veel kanten gezien als een politieke knieval voor mediamagnaat Berlusconi, die dan de drie belangrijkste commerciële tv-zenders heeft. De nieuwe wet bestendigt het bestaande duopolie tussen de drie staatszenders van de Rai en de drie zenders van Berlusconi, en geeft potentiële concurrenten in de commerciële tv weinig ruimte. Met vier andere ministers treedt Mattarella af.

Ook vijf jaar later komt Mattarella in aanvaring met Berlusconi. De mediamagnaat is in 1994 de politiek ingegaan en wint meteen de verkiezingen, maar zijn coalitie houdt het maar negen maanden vol. Een nieuwe regering legt in 1995 in een referendum de vraag voor of Berlusconi zijn drie tv-zenders mag houden, ook al zegt de wet anders. Mattarella uit dan felle kritiek op de manier waarop de tv-zenders van Berlusconi het debat over dit referendum manipuleren.

1993: De nieuwe kieswet

Begin jaren negentig laat een aantal referenda zien dat de kiezers genoeg hebben van het bestel dat sinds de Tweede Wereldoorlog bestaat. Hierin maakt de christen-democratische partij de dienst uit, in coalities met kleinere partijen, en staat de linkse oppositie buitenspel. De Italianen kiezen in referenda voor een politiek tweestromenland. Mattarella is de drijvende kracht achter een wet die dit mogelijk moet maken – al is er wel kritiek dat die wet onnodig gecompliceerd was, onder andere omdat een kwart van de zetels nog steeds wordt verdeeld volgens evenredige vertegenwoordiging. De kieswet die in 1993 wordt opgesteld, gaat in de wandeling het Mattarellum heten. In het politieke tweestromenland dat inderdaad ontstaat, kiest Mattarella voor links. Hij speelt een belangrijke rol in de verschillende centrum-linkse allianties en vervult een aantal ministersposten.

2011: Rechter in het Constitutionele Hof

Sergio Mattarella is een jurist in hart en nieren. Gereserveerd, sober, ook als politicus afkerig van effectbejag en wat hij „geschreeuwde politiek” heeft genoemd. Als christen-democraat prefereert hij consensus boven polarisatie, maar als het om de rechtsstaat gaat, is hij compromisloos. In het eerste decennium van deze eeuw raakt hij langzaam wat op de achtergrond, en bij de verkiezingen van 2008 stelt hij zich niet meer verkiesbaar. Drie jaar later, in 2011, wordt hij benoemd tot rechter in het Constitutionele Hof. Hij kiest ervoor in een klein appartement vlak bij het Hof te wonen en rijdt in een Fiat Panda.

2015: Verkiezing tot president

In Italië wordt de president gekozen door het parlement, in gezamenlijke zittingen van de Kamer van Afgevaardigden en de Senaat. Dat heeft in het verleden vaak mogelijkheden geboden voor allerlei politieke intriges en het vereffenen van oude rekeningen, omdat de stemmingen geheim zijn. Ook voor premier Renzi dreigde dit te gebeuren. Binnen zijn eigen Democratische Partij bestaat veel weerstand tegen zijn hervormingsplannen, waarvan hij er een aantal door het parlement heeft weten te loodsen met steun van de rechtse oppositieleider Berlusconi.

Mattarella, door het persbureau Ansa omschreven als ‘de man zonder smetten’, blijkt de ideale kandidaat om de Democratische Partij te verenigen. Wat daarbij helpt, is dat Mattarella duidelijk niet de voorkeur had van Berlusconi. Onder partijgenoten bestond de vrees dat Renzi als onderdeel van zijn hervormingspact met Berlusconi hem veel invloed wilde geven op de keus van een nieuwe president – belangrijk voor Berlusconi, want een president zou hem gratie kunnen verlenen voor zijn veroordeling wegens financiële fraude.

De eerste drie stemmingen, waarbij tweederde meerderheid nodig was, bleven zonder resultaat. Maar in de vierde stemming, zaterdagmorgen, waren de stemmen van Renzi’s Democratische Partij en een paar kleinere bondgenoten voldoende om Mattarella te kiezen. Dat betekent niet alleen een zege voor de Siciliaanse jurist, maar ook voor de 33 jaar jongere premier. Die heeft de regie strak in handen gehouden en weten te bereiken wat hij zich tot doel had gesteld.

En Berlusconi? Renzi blijft hem nodig hebben voor zijn hervormingsplannen. Berlusconi draait wel weer bij, voorspelde Renzi. En gisteren liet de 78-mediamagnaat al weten dat hij wel boos en teleurgesteld is, maar het pact met Renzi niet wil opzeggen. Mattarella is dan wel geen vriend van hem, maar ook geen persoonlijke vijand – als hij zich maar aan de wet houdt.