Opstand tegen de kerksluiters

Als aartsbisschop Eijk zijn zin krijgt, zijn er over tien jaar honderden kerken minder. Gelovigen pikken dat niet.

Dalend kerkbezoek noopt de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland tot fusie van parochies en sluiting van gebouwen. Foto Henk Braam/Hollandse Hoogte

De kritiek op het beleid van kardinaal Eijk zwelt aan. Hij sluit kerken te gemakkelijk, stelden 93 emeriti priesters, dekens, diakens en pastoraal werkers onlangs in een petitie – ook kerken die nog levensvatbaar zijn.

Het stoort hen dat Eijk zich niets aantrekt van alternatieven die geloofsgemeenschappen aandragen. Daardoor haken veel kerkgangers af. Zo is Eijk zelf, volgens hen, een belangrijke oorzaak van de terugloop van het aantal betrokken rooms-katholieken.

Dat geestelijken en pastoraal werkers zich openlijk zo kritisch uitspreken over hun bisschop, is ongekend. Angst het priesterambt of hun baan te verliezen weerhoudt hen doorgaans van openlijke kritiek.

Maar ze staan niet alleen; het verzet is breder. De petitie volgde op een recent manifest met een vergelijkbare boodschap. Dat was afkomstig van 65 rooms-katholieke emeriti hoogleraren en bestuurders. Ze stuurden het naar alle pastoors en parochiebesturen in het aartsbisdom Utrecht, en naar het Vaticaan.

Initiatiefnemer Ad de Groot: „Wij willen een opstand teweegbrengen bij de beroepskrachten in het bisdom. We hebben met vijf pastoors binnen het bisdom al gesprekken gevoerd. En wij hebben goede hoop dat het Vaticaan gaat ingrijpen.”

Driehonderd kerken dicht

Wat is er aan de hand? Kardinaal Eijk heeft in zijn bisdom de voorbije jaren 326 parochies samengevoegd tot 48 fusieparochies. Dat was zijn antwoord op het dalend aantal priesterroepingen en kerkgangers, en groeiende financiële nood. Kerkgebouwen liet hij veelal ongemoeid.

Maar het blijft niet bij die fusie. Eijk wil over een jaar of tien nog maar twintig parochies, met elk één kerk. Daardoor zullen de komende jaren zo’n driehonderd kerken gesloten moeten worden. Eijk, eind vorig jaar in een brief aan de parochies: „Door het teruglopend aantal mensen en, daarmee samenhangend, afnemende inkomsten staan bisdom- en parochiebesturen voor beslissingen die ingrijpende gevolgen hebben voor parochianen.”

Het manifest van de critici schetst de gevolgen van dat beleid. In 2025 telt elke fusieparochie (bestaande uit zestien tot twintig samengevoegde parochies) gemiddeld 40.000 geregistreerde katholieken. Er is dan afscheid genomen van 50.000 vrijwilligers en 600 koren. De Groot: „Het platteland zal religieus ontvolkt raken omdat er nauwelijks kerken in dorpen overblijven. Uit de praktijk blijkt minder dan 10 procent van de gelovigen bereid over te stappen naar een ander kerkgebouw.”

Eijk bestrijdt dat de terugloop van het aantal katholieken verband houdt met zijn beleid. Een kritisch artikel van emeritus hoogleraar praktische theologie Josef Wissink, De verwoesting van het bisdom. Het masterplan van kardinaal Eijk, wordt door zijn aartsbisdom bestempeld als een „optelsom van verdraaide feiten, overdrijvingen en verzinsels”.

In reactie op de petitie van ‘de 93’ zei Hans Zuijdwijk, secretaris-generaal van het aartsbisdom Utrecht: „Wij hebben onze visie besproken met alle beroepskrachten die het beleid gaan uitvoeren. Zij hadden unaniem erkenning voor onze analyse en onze oplossingen. Als een stel emeriti en gepensioneerden dan laat weten dat ze er net zo over denken als Wissink, tja, dan nemen we daar kennis van.”

‘Harde zakelijkheid’

Niet alleen emeriti en gepensioneerden verzetten zich. Zo ondersteunen vijftien oversten van religieuze congregaties de schrijvers van het manifest. Denis Hendrickx, norbertijner abt en bestuurder van de Konferentie Nederlandse Religieuzen, die alle 120 Nederlandse congregaties verenigt, over de bisschoppelijk koers: „De voorgenomen maatregelen hebben meer weg van afbouw dan van opbouw.” En Peter Denneman, viceprovinciaal van de montfortanen, vindt dat van Eijks „harde zakelijkheid” niet thuis hoort bij „mensen die zich laten inspireren door het evangelie”.

Ook 45 geloofsgemeenschappen binnen het aartsbisdom Utrecht staan klaar om de sluiting van hun kerk aan te vechten, zodra de kardinaal die per decreet definitief maakt. Kerkrechtelijk staan zij sterk, zeggen de kerkjuristen van Stichting Bezield Verband die de gemeenschappen steunen in hun strijd. Het kerkrecht staat namelijk niet toe dat kerken van vitale geloofsgemeenschappen gesloten worden.

Tot slot zijn er collega-bisschoppen die de afgelopen twee jaar steeds duidelijker en openlijker afstand van Eijk zijn gaan nemen. Hulpbisschop Hendriks van het bisdom Haarlem/Amsterdam noemde het beleid in het aartsbisdom Utrecht in het Noord-Hollands Dagblad ‘radicaal’, en benadrukte daarbij: „Rome wil in principe kerken open houden.”

Bisschop de Korte van het bisdom Groningen zei in het Noord Nederlands Dagblad: „Als je een kerk sluit en je zegt dat de parochianen voor de mis naar een volgend dorp moeten, dan komt 70 procent niet meer. Dan ben je als het ware je kerk aan het vernietigen.”

Bisschop Wiertz van het bisdom Roermond stelde vorig jaar in het Limburgs Dagblad: „Ook als het uit financieel-economisch oogpunt beter zou zijn een kerk in een dorp te sluiten, is dat pastoraal niet te verantwoorden.”

Nieuwe paus

Manifest-initiatiefnemer Ad de Groot meent dat het groeiende openlijke verzet tegen Eijk verband houdt met de benoeming van paus Franciscus in maart 2013. Tal van uitspraken van de nieuwe paus sluiten aan op de opvatting van Eijks tegenstanders. Zoals het citaat in de onlangs verschenen biografie Paus Franciscus. Leven en denken van Jorge Bergoglio: „In Buenos Aires is de afstand tussen de ene en de andere parochie ongeveer tweeduizend meter. Daarom heb ik priesters voorgesteld een garage te huren, een bereidwillige leek te zoeken en hem de taak te geven daar een beetje bij de mensen te zijn, catechese te geven en zelfs communie te brengen aan de zieken of aan anderen die deze willen ontvangen.”

De Groot: „Daaruit putten wij moed.”