Gehaaid en ijdel vertolker van de Spaanse onvrede

Na jaren van corruptieschandalen en een diepe financiële crisis zijn veel Spanjaarden klaar met de ‘oude politiek’. Universiteitsdocent Pablo Iglesias mobiliseert de onvrede met protestpartij Podemos.

Illustratie: Gijs Kast

‘Pablo! Pablo! Pablo!”, schreeuwt de massa op het centrale plein van Madrid. Pablo Iglesias (36) houdt een vuist omhoog als teken dat hij met het Spaanse volk de strijd aan wil gaan tegen het establishment. „Sí se puede, sí se puede”, klinkt het nu op het Puerta del Sol-plein. De slogan is gebaseerd op het Yes we can! van Barack Obama. Iglesias gelooft dat hij als leider van Podemos in Spanje de gevestigde orde omver kan werpen. „We zullen overwinnen!”, roept hij naar zijn aanhang. Gejuich. Er wordt gezwaaid met een Griekse vlag.

Iglesias heeft een groter podium dan hij zelf ooit voor mogelijk had kunnen houden. „We dromen, maar we nemen onze dromen wel heel serieus”, zo luidt de nieuwste slogan van Iglesias. La coleta – de man met de paardenstaart – is voor talloze Spanjaarden de nieuwe hoop. Vele corruptieschandalen en een diepe financiële crisis hebben een kloof geslagen tussen de bevolking en de politiek. Iglesias werpt zich op als de man die een nieuwe brug kan slaan en zet zich af tegen ‘de kaste’. Podemos reikt alle Spanjaarden de hand. „Kom bij ons. Het maakt niet uit waar je vroeger op hebt gestemd. Wees welkom. Wij zijn het volk!”, roept Íñigo Errejón, de 31-jarige nummer twee van de partij.

Pantheon

Op het kerkhof van Nuestra Señora de la Almudena staat het pantheon waar Pablo Iglesias begraven ligt. Als eerbetoon aan de oprichter van de Partido Socialista Obrero Español (PSOE) komen Javier Iglesias en Luisa Turrión hier met andere Spaanse socialisten op 1 mei 1972 bijeen. De vonk tussen de twee studenten slaat over. Ze krijgen verkering, trouwen en zes jaar later wordt een zoon geboren. De naamkeuze is niet moeilijk: Pablo. Het echtpaar heeft toen nooit kunnen bedenken dat hun Pablo Iglesias een politieke partij zou oprichten die uitgerekend als alternatief voor de PSOE grote groepen Spanjaarden voor zich weet te winnen. „Ik heb altijd PSOE gestemd, maar die tijd is nu voorbij. Podemos brengt na vele jaren van ellende weer hoop”, zegt Teresa Valencia tijdens de betoging, zaterdag in Madrid. „Of Iglesias een antwoord op alles heeft zullen we moeten bezien.”

Iglesias groeit op als enig kind in een rood Spaans nest. Zijn vader is geschiedenisleraar en heeft sympathie voor de Revolutionaire Anti-fascistische en Patriottische Beweging (FRAP). Zijn moeder verdient geld als vakbondsadvocate. Als jongen hoort hij het verhaal van zijn opa Manuel Iglesias, die tijdens het regime van dictator Francisco Franco mede op grond van zijn politieke overtuiging ter dood wordt veroordeeld. Later wordt dat doodsvonnis omgezet in een gevangenisstraf.

Het leven van Iglesias krijgt een wending als zijn ouders scheiden. Op zijn dertiende keert hij samen met zijn moeder terug van de provinciestad Soria naar zijn geboortestad Madrid. Volkswijk Vallecas is tot aan de dag van vandaag zijn nieuwe biotoop. De avonturenboeken van Jules Verne en Emilio Salgari worden al snel terzijde geschoven en ingeruild voor werken van Vladimir Lenin, Herbert Marcuse en Salvador Allende. Iglesias sluit zich als tiener aan bij de Unie van Jonge Spaanse Communisten.

Intelligent en charismatisch

De pientere student rondt, mede geïnspireerd door zijn moeder, in 2001 een rechtenstudie bij de Universidad Complutense de Madrid af, maar diep in zijn hart heeft hij altijd liever politicologie willen studeren. En dat doet hij alsnog. Drie jaar later mag hij zich al politicoloog noemen. Dat is niet genoeg voor hem. Iglesias doet een doctoraalstudie, twee masteropleidingen en breidt zijn kennis op universiteiten in Engeland, de VS en Zwitserland verder uit. Zijn curriculum vitae beslaat talloze pagina’s. Hij onderhoudt een relatie met Tania Sánchez, een politica van de linkse Izquierda Unida. Ze hebben geen kinderen.

Fernando Vallespín, hoogleraar politicologie aan de Universidad Autónoma de Madrid, maakt Iglesias van nabij mee. Zo begeleidt hij hem tijdens zijn doctoraalstudie. „Zeer intelligent en charismatisch”, zo betitelt Vallespín hem in een statig kantoor in de binnenstad van Madrid. „Iglesias heeft zich laten inspireren door Zuid-Amerikaanse leiders als Hugo Chávez en Evo Morales. Hij is iemand die heel erg in zijn eigen idealen gelooft en daarvoor vecht. Zijn feitenkennis is zeer groot. Daarnaast is Iglesias een meester in het een-op-eendebat.”

Als docent aan de Complutense leert Iglesias voor een zaal met studenten doceren en te experimenteren. Hij is onvoorspelbaar en weet de studenten te boeien. Zo speelt hij bijvoorbeeld tijdens een van zijn colleges een scène na uit Dead Poets Society waarbij de studenten en de leraar net als in de film als teken van verbondenheid op de banken gingen staan. Laura Martínez is aanvankelijk eigenlijk helemaal niet in politiek geïnteresseerd, maar dat verandert als ze colleges volgt van Iglesias. „Ik vond politicologie altijd een beetje saai. Bij de meeste professoren is het een heel theoretisch vak. Iglesias gaf zijn colleges met heel veel dynamiek. Er gebeurde altijd wel iets. Iedereen mocht meedenken. Hij leerde me dat politiek juist wel iets voor gewone mensen is. Daarna begon het vak voor mij echt te leven”, zegt Martinez, die nu zelf actief aan Podemos verbonden is.

Iglesias maakt zichzelf het vak van televisiepresentator eigen. Paco Pérez, oprichter van Tele K, haalt hem in 2010 naar de zender in de wijk Vallecas. Iglesias wordt het gezicht van het debatprogramma La Tuerka (De Schroef) waarin felle politieke discussies worden gevoerd en dat inmiddels nationale bekendheid geniet. Iglesias als middelpunt van zijn eigen podium. „Ik had Iglesias eens bezig gezien bij een debat op de universiteit en ik zag in hem wel een televisiepersoonlijkheid”, vertelt Pérez bij een alternatieve markt in het culturele centrum Ateneo Republicano de Vallekas. „Het was een gouden greep. Echt een natuurtalent. Iglesias liet nooit iets aan het toeval over. Andere stapten zo onvoorbereid voor de camera. Dat deed hij nooit. Laatst zei hij gekscherend tegen mij: ‘Als jij me niet naar Tele K had gehaald, dan zou alles anders gelopen zijn’. Maar of dat zo is weet ik niet.”

La Tuerka blijkt wel een ideale leerschool voor Iglesias, die altijd het debat heeft gezocht. Rubén Tejedor weet nog als de dag van gisteren dat hij zich door Iglesias liet verleiden als lokaal woordvoerder van Unión Progreso y Democracia (UPyD) bij het programma aan te schuiven. Het is dan maart 2012. „De UPyD zou je kunnen zien als een gematigde middenpartij. Maar in de wereld van Iglesias behoor je dan al bijna tot extreem-rechts”, legt Cembrero op het dakterras van het door hem gerunde restaurant in de wijk Lavapiés uit. „Het was aan die tafel zo’n beetje vijf tegen één. Met Iglesias als de gangmaker tegen mij. Nee, dat was niet eenvoudig.”

Volgens Tejedor is Iglesias een ander mens wanneer hij een groot publiek toespreekt. „Het ego van Iglesias is enorm. Hij vindt zichzelf het slimste en mooiste jongetje van de klas en zal dat anderen laten weten ook. No tiene abuela, zeggen we in het Spaans. Oftewel Iglesias heeft geen oma nodig die zegt hoe goed hij is. Dat doet hij zelf wel. Iglesias was niet zo lang geleden hier nog in het restaurant te gast. Hij deed net of hij mij niet kende en riep met een stoïcijns gezicht ‘ober’ naar me. Iglesias is vooral met zichzelf bezig. Maar misschien is het juist wel die houding die hem zover heeft gebracht.”

Televisiepersoonlijkheid

De ster van Iglesias begint pas echt te rijzen als hij in april 2013 een uitnodiging aanvaart van de extreemrechtse zender Intereconomia. Het is de bedoeling dat Iglesias als linkse politicus en plein public op zijn plek wordt gezet. Dat pakt volledig anders uit. Iglesias is tot in de puntjes voorbereid, blijft kalm en rustig, is gevat en komt als winnaar uit de strijd. Grote nationale zenders bieden hem een podium. Een nieuwe nationale televisiepersoonlijkheid is geboren. „Eindelijk had hij het publiek waar hij zo naar verlangde”, zegt Paco Pérez. „Eigenlijk is hij door zijn bekendheid ten goede veranderd. Iglesias hoeft niet meer te vechten om in beeld te komen.”

Iglesias zet een volgende stap. Als adviseur van het linkse Izquierda Unida en de Venezolaanse regering van Hugo Chávez moest hij in het verleden genoegen nemen met een rol op de achtergrond, maar nu staat hij zelf in de schijnwerpers. Samen met een aantal andere hoogleraren van de Complutense presenteert hij in januari 2014 in een zaaltje van het Teatro del Barrio in Lavapiés de politieke partij Podemos. Ze maken zich dan op voor de Europese verkiezingen. Journalist Francesco Manetto is „uit nieuwsgierigheid” aanwezig. Een week later heeft hij een interview met Iglesias en groeit Manetto al snel uit tot ‘Podemos watcher’ voor het landelijke dagblad El País.

„In een jaar tijd is er enorm veel gebeurd met Iglesias. Zijn piercing is verdwenen, de toon is wat gematigder ”, legt Manetto in een cafeetje vlakbij het Congres uit. „Laatst had ik weer een interview met hem na een bijeenkomst in Sevilla. Maar daar heb ik maanden op moeten wachten. Als je tegenover hem aan tafel zit is Iglesias uiterst vriendelijk en attent. Hij weet als geen ander welke toon hij waar moet aanslaan. En over welk onderwerp hij iets wil zeggen. Over Venezuela laat Iglesias zich wijselijk niet meer uit. Van de klassieke pers neemt hij nu steeds verder afstand. Podemos communiceert liever zelf via Twitter en Facebook. Daardoor ontstaat er een nieuwe verhouding tussen pers en politiek. Niemand weet precies waar hij aan toe is. Een agenda is er niet. Een bewuste tactiek.”

Dat Iglesias de onbetwiste leider van Podemos is, staat wel vast. Een verzoek van Pablo Echenique – een van de vijf Europarlementariërs van de partij – om binnen de top plaats te bieden aan ‘twee Pablo’s’ werd van de hand gewezen. De lichamelijk gehandicapte politicus is op een zijspoor gezet. „Podemos heeft onderop tal van ledencirkels opgericht met een groot democratisch gehalte, maar van boven naar beneden is de lijn zeer verticaal”, legt de politicoloog Vallespín uit. „Podemos verenigt nu alle ontevreden Spanjaarden. En dat zijn er in een land met ruim vijf miljoen werklozen nogal wat. Iglesias heeft deze groep een gezicht gegeven. Maar wat hij met Spanje voor ogen heeft, blijft onduidelijk. Dat zal Iglesias zo lang mogelijk voor zich houden. Vele Spanjaarden vinden het geweldig dat Podemos is opgestaan. Maar of ze Iglesias ook echt de overwinning zullen gunnen is wat anders.”