Ook na de oorlog gaat het verkrachten door

Na #Bringbackourgirls was er even aandacht voor de door Boko Haram ontvoerde meisjes. Maar verkrachting is in Afrika geen incident, het is een strategie die alle strijdende partijen toepassen, zegt vrouwenarts Denis Mukwege. Hij ‘repareerde’ 40.000 vrouwen in 15 jaar.

Twee slachtoffers van verkrachting in de Congolese stad Nakiele.Tony Karumba/AFP

Ruim negen maanden geleden werden de schoolmeisjes van Chibok ontvoerd. ‘Ze zijn onze slaven en worden uitgehuwelijkt’, liet leider Abubakar Shekau van de Nigeriaanse terreurgroep Boko Haram weten. Even schrok de wereld op. ‘BringBackOurGirls’, werd geëist op Twitter en Facebook. Maar toen werd het weer stil; 219 meisjes zijn nog steeds spoorloos.

Zo gaat het altijd, weet de Congolese vrouwenarts Denis Mukwege. In zijn eigen land, maar ook elders in Afrika, in Syrië en in Irak, in Latijns-Amerika, in Azië. En nog niet zo heel lang geleden in Joegoslavië. Vrouwen en meisjes zijn slachtoffer van grof geweld, ze worden verkracht en als oud vuil weggezet. De verontwaardiging is groot, maar ebt ook snel weer weg.

Mukwege (59) staat bekend als ‘de vrouwenreparateur’ van Congo, de Democratische Republiek waar in twee decennia van strijd naar schatting een half miljoen vrouwen slachtoffer werden van verkrachting. Hij is gespecialiseerd in het herstellen van kapot geschoten of gestoken genitaliën. Meer dan 40.000 meisjes en vrouwen heeft hij de afgelopen vijftien jaar opgevangen in zijn Panzi Ziekenhuis in de stad Bukavu.

Het strijdgewoel is nu geluwd. Er is goede hoop dat de VN-vredesmacht in Oost-Congo met zijn robuuste mandaat erin slaagt de nog resterende milities in te tomen, zegt Mukwege. Hij was onlangs in Amsterdam op uitnodiging van Stichting Vluchteling op het Goed Geld Gala van de Nationale Postcodeloterij.

Maar de kans op vrede betekent niet dat zijn kliniek, met 450 bedden, binnenkort dicht kan. Elke dag komen er acht tot tien nieuwe patiënten en dat aantal zal voorlopig niet dalen, verwacht hij. De meeste vrouwen die nu komen, werden jaren geleden al verkracht maar zijn nooit behandeld. Er is nog een reden. Oost-Congo wordt geconfronteerd met een nieuwe generatie van verkrachters: kindsoldaten die na jarenlange hersenspoeling zonder enige psychologische hulp de maatschappij zijn ingestuurd.

U noemt verkrachting een oorlogsdaad.

Mukwege: „Precies. Verkrachten van vrouwen en meisjes is geen incident, maar een strategie die alle strijdende partijen toepassen om de tegenstander te traumatiseren en weerloos te maken. Ik heb geen vrouwen gezien die zeiden dat ze door een man waren verkracht. Ze werden verkracht door zes, zeven, tien jongens of mannen tegelijkertijd. En altijd in het bijzijn van familie, buren. Een man moet toekijken hoe ze zijn vrouw verkrachten, zijn dochters, zijn moeder. Waarom wordt een vrouw daarna niet gewoon doodgeschoten? Waarom worden haar genitaliën bewerkt met een bajonet of aan stukken geschoten? Dat is niet alleen om macht te tonen, maar ook om het traumatiserend effect op de omgeving zo groot mogelijk te laten zijn. Niet alleen het slachtoffer raakt getraumatiseerd, ook de familie, de buren, de hele gemeenschap. Je geeft de boodschap: jullie zijn zwak. Jullie kunnen geen bescherming bieden en er is niemand die jullie kan beschermen. Jullie kunnen alleen maar vluchten.”

Alle strijdgroepen in Congo hebben dit soort misdaden op hun geweten, ook het leger.

„De effectiviteit van het wapen verklaart de verspreiding ervan. Net als Boko Haram in Nigeria ontvoerden milities in Congo ook meisjes naar de wouden, verkrachten hen en zeiden: jullie brengen nu nieuwe strijders voort. Een Syrische psycholoog vertelde mij dat soldaten van Assad vrouwen van rebellen verkrachten in politiebureaus. De meeste rebellen zijn daarna niet in staat om nog te vechten. In Servië lopen nog steeds vrouwen rond die zwaar zijn getraumatiseerd.”

U bent veelvuldig gelauwerd als arts en als mensenrechtenactivist. Wordt er naar u geluisterd?

„Vorig jaar juni ondertekenden 150 landen in Londen een verklaring om een eind te maken aan seksueel geweld in de wereld. Ik had liever concrete actie gezien. Dat er een rode lijn wordt getrokken, net zoals bij chemische wapens. De wereld moet zeggen: dit mag niet meer en als het toch gebeurt, grijpen we in. Maar we sluiten onze ogen. Waarom neemt de internationale gemeenschap geen actie om de ontvoerde meisjes van Chibok op te sporen en te bevrijden?”

In Oost-Congo is het vechten grotendeels gestopt, maar het verkrachten gaat door. Hoe kan dat?

„Gedemobiliseerde kinderen zijn gewoon naar huis gestuurd. Zonder enige psychologische begeleiding. Jarenlang werden jongens van twaalf, dertien gehersenspoeld. Ze leerden van hun commandanten hoe ze vrouwen moeten verkrachten om gemeenschappen te vernietigen. Na de ontbinding van strijdgroepen zijn ze daarmee doorgegaan. Ze hebben nooit geleerd normaal te functioneren en vrouwen te respecteren. Het aantal verkrachtingen daalt misschien, maar het seksueel geweld wordt gruwelijker. Vorige week kreeg ik een baby binnen van twintig maanden, verkracht, haar genitaliën volledig vernield. Vorig jaar werden dertig baby’s verkracht in één dorp. Het is een kankergezwel dat zich nu verspreidt in de samenleving.”

Hoe kun je slachtoffers helpen?

„Fysiek herstel is het gemakkelijkst. Veel slachtoffers van verkrachting zijn zo beschadigd dat ze hun ontlasting en urine niet meer kunnen ophouden. Dat kun je verhelpen. Traumaverwerking is veel moeilijker. Veel slachtoffers worden door hun omgeving als paria’s behandeld. Dat stigma moeten we doorbreken. De jongere generatie moeten we duidelijk maken dat verkrachting absoluut onaanvaardbaar is. Daarom is vervolging van daders zo belangrijk. Het is niet uit te leggen als dit soort gruwelijkheden straffeloos kunnen passeren.”