Het échte leven moet nog komen

Milan Kundera schreef het al: het leven is ergens anders. Mensen die zich mentaal verplaatsen naar verleden of toekomst gaan hun leven meer betekenisvol vinden.

Voorspelling uit 1947 hoe eten in de toekomst bereid en al thuis afgeleverd zou worden. Foto Crossett Library

Kundera had gelijk met zijn boektitel Life is Elsewhere. Dat is wat veel mensen denken. Het echte, betekenisvolle leven speelt zich nooit af in het hier en nu, maar elders. Het is al voorbij of het moet nog komen.

Inderdaad, zo is het, vonden ook Amerikaanse onderzoekers. Zij lieten hun proefpersonen nadenken over een moment in het verleden of in de toekomst. Die denkers ervoeren dan meer betekenis in het leven dan mensen die de opdracht kregen zich op het heden te richten. En wie zich voorstelt dat hij zich op een andere plek bevindt dan waar hij is, heeft ook het idee dat zijn leven meer zin heeft. De experimenten waar dat uit blijkt zijn gepubliceerd in het februarinummer van Journal of Personality and Social Psychology.

‘Mentale simulatie’ noemen de onderzoekers het als mensen zich voorstellen dat ze ergens anders zijn dan in het hier en nu. De vraag is wel, schrijven de onderzoekers, hoe váák je jezelf mentaal uit het hier-en-nu weg moet simuleren om de voordelen ervan te ervaren. Want uit ander onderzoek weten we dat mensen zich ongelukkiger voelen als hun gedachten vaak afdwalen van hun hier-en-nu – al is geluk wel net iets anders dan betekenis in het leven ervaren. En we weten ook dat de aandacht naar het hier-en-nu brengen, zoals in mindfulnessmeditatie, goed is voor lichaam en geest. Toekomstig onderzoek moet aantonen hoe deze strategieën zich tot elkaar verhouden.

Je verplaatsen in het standpunt van iemand anders: dat helpt ook

Het idee voor het nieuwe onderzoek ontstond toen het wetenschappers opviel dat mensen vaak met mentale simulatie bezig zijn als ze meer betekenis in hun leven ervaren. Als mensen nostalgische gevoelens hebben bijvoorbeeld, of nadenken over wat ze op de wereld zullen achterlaten. Ook als mensen zich voorstellen dat dingen die niet zijn gebeurd hadden kúnnen gebeuren, ervaren ze hun leven vaak als betekenisvoller. Bijvoorbeeld bij de gedachte dat ze ook niet geboren hadden kunnen worden.

Je verplaatsen in het standpunt van iemand anders is ook een manier om niet in je eigen hier-en-nu te zijn, en ook dat vergroot het gevoel dat het leven betekenis en zin heeft. De onderzoekers noemen religie daarbij als speciaal voorbeeld: dan verplaatsen mensen zich in de gedachten en plannen van een hogere macht – en religie helpt die mensen om hun eigen leven zin te geven.

Al die voorbeelden inspireerden de wetenschappers om te onderzoeken of mensen ook meer betekenis ervaren als ze niet zelf die gevoelens opzoeken, maar als hun wordt gevraagd om dat te doen. Dat bleek het geval. Mensen die over twee gebeurtenissen ofwel in het verleden ofwel in de toekomst van hun eigen leven moesten schrijven, zeiden hun leven daarna als betekenisvoller te ervaren dan mensen die net twee gebeurtenissen van de dag zelf hadden opgeschreven.

Natuurlijk, de mensen die over verleden of toekomst schreven, kwamen met meer betekenisvolle gebeurtenissen, zoals hun tijd als militair in Irak of hun toekomstige huwelijk. Dus daar lag het voor een deel aan – maar niet helemaal. Mensen moesten zich echt in de gebeurtenis verplaatsen. Dat bleek in een vervolgexperiment, waar mensen die gevraagd waren de gebeurtenissen in een paar steekwoorden op te schrijven minder betekenis ervoeren dan mensen die de gebeurtenissen uitvoeriger beschreven.

En zelfs als mensen louter gevraagd was zich voor te stellen dat ze ergens anders waren dan ze waren, en hoe het er daar uitziet, dan ervoeren mensen vlak daarna al sterker een doel in het leven dan wanneer hun gevraagd was over hun locatie van dat moment na te denken. Die eerste groep was ook opgewekter en hoopvoller, en voelde meer ontzag en nostalgie.