Een kogel voor de waarheid

Wie heeft aanklager Alberto Nisman gedood? De regering, om een pijnlijk dossier weg te werken? Of de geheime dienst, om de regering schuldig te laten lijken? Argentinië is in de ban van een grimmig machtsspel.

foto Martin Acosta / reuters

Ze staan berustend op een rij, de vijftien Joodse dames op leeftijd die samen een langgerekte Argentijnse vlag vasthouden. Grote zonnebrillen in het felle, koele ochtendlicht. Het belooft een stralende dag te worden, maar de gelegenheid is droevig. Samen met zo’n tweehonderd anderen bewijzen ze hier de laatste eer aan Alberto Nisman. Op zondag 18 januari werd Nisman (51), speciale aanklager, dood gevonden in zijn appartement.

Er zijn ook mensen die kruizen vasthouden. Het is rustig, de mensen wachten achter een rij politiemannen. Dan opent zich het cordon agenten en rijdt de lijkwagen stapvoets de geïmproviseerde poort uit. „Gerechtigheid!” roepen de mensen. Ze klappen, zingen het volkslied. Een vrouw legt haar hand op de langsrijdende auto. Een enkeling laat een traan.

Spionage, contraspionage, complotten en de mysterieuze dood van de aanklager. Dat zijn de ingrediënten van de politieke thriller die zich live afspeelt tijdens deze Argentijnse zomer. Ze tonen de enorme maatschappelijke argwaan tegen de Argentijnse autoriteiten. En ze wijzen op een schimmig machtsspel, waarin niemand elkaar meer vertrouwt.

Het begon met een zware beschuldiging aan het adres van president Cristina Fernández de Kirchner, daags voor Nismans dood. Volgens Alberto Nisman zou de Argentijnse president de Iraanse verdachten van de grootste terroristische aanval uit de Argentijnse geschiedenis in bescherming hebben genomen. Dat was de bomaanslag op het Joodse gemeenschapshuis AMIA – Asociación Mutual Israelita Argentina – op 18 juli 1994.

Op die bewuste middag reed een witte Renault Trafic het hoofdkwartier van de grootste Joodse gemeenschap van Latijns-Amerika binnen. De zelfmoordterrorist bracht een bom van ammoniumnitraat en benzine tot ontploffing. De knal was zo hard dat het hele pand van vijf verdiepingen instortte. Er kwamen 85 mensen om, overwegend Joden, en honderden raakten gewond. Het is ruim twintig jaar geleden, maar de daders zijn nooit gepakt.

Represailles

„Nu komt de waarheid nooit meer boven tafel”, denkt Alice (58), psycholoog en actief lid van de Joodse gemeenschap, die haar achternaam niet in de krant wil. Ze is niet de enige: menig Argentijn praat samenzweerderig over de dode aanklager en de rol van de regering, maar vreest voor represailles. „Je weet nooit wie er meeleest of -luistert”, zegt Alice, terwijl ze onrustig om zich heen kijkt.

Ook Eduardo (69), universitair docent, houdt het bij zijn voornaam. „Argentinië is een maffioos land geworden”, zegt hij. Ook voor Eduardo is alle hoop vervlogen dat er ooit opheldering komt over de aanslag, nu de aanklager die zich tien jaar onafgebroken bezighield met het oplossen van de zaak opeens dood is gevonden. „In Argentinië heerst straffeloosheid.”

Alberto Nisman streed gepassioneerd tegen die straffeloosheid. Al jaren wees de aanklager naar Iraanse hoge ambtenaren, die opdracht zouden hebben gegeven voor de aanslag. Leden van de Libanese Hezbollah-groep zouden de aanslag hebben uitgevoerd. In navolging van Nismans onderzoek vaardigde Interpol in 2007 arrestatiebevelen uit voor zes hoge Iraanse ambtenaren en een Hezbollah-leider.

Maar ook andere theorieën doen de ronde. Zo zou Syrië achter de aanslag zitten. President Carlos Menem, die in de jaren negentig Argentinië regeerde en zelf van Syrische afkomst is, zou deze connectie vakkundig onder het tapijt hebben geveegd. Om de intriges te omzeilen en de waarheid voor eens en altijd te achterhalen, stelde president Néstor Kirchner – de in 2010 overleden echtgenoot van Cristina Kirchner – Nisman in 2004 aan als onderzoeker.

Deze hamerde vanaf het begin op de Iran-connectie. Zijn theorie begint bij het geheime nucleaire akkoord dat beide landen in de jaren negentig zouden hebben gesloten. Toen de Verenigde Staten Argentinië vervolgens waarschuwden dat Iran daarmee niet louter vreedzame bedoelingen had, trok Argentinië zich terug. Uit wraak zou Iran een aanslag hebben beraamd, zo ontdekte de aanklager.

Lang werd de aanslag gezien als een vergelding voor Israëlische aanvallen in Libanon; er waren rond die tijd meerdere terreuraanslagen op Israëlische doelen buiten Israël. Acht dagen na de aanslag in Buenos Aires was de Israëlische ambassade in Londen doelwit.

Het is niet zomaar een complottheorie. „Nismans bewijs is overweldigend”, zegt Matthew Levitt telefonisch vanuit Washington. Hij is programmadirecteur aan het Washington Instituut voor Nabije Oosten-beleid en schrijver van een boek over Hezbollah. Levitt kende Nisman persoonlijk en prijst zijn vasthoudendheid en doorzettingsvermogen. „Ik begrijp niet dat daarover nog twijfel bestaat”, zegt hij. „Hij heeft duizenden pagina’s bewijs dat allemaal dezelfde kant opwijst.”

Cafetaría

Daar is niet iedereen het over eens. Sergio Burstein, lid van de actiegroep ‘Vrienden en familie van de slachtoffers van de aanslag’, was zeer kritisch op het onderzoek van Nisman. Burstein, die bij de aanslag zijn ex-echtgenote verloor, zegt nooit concreet bewijs te hebben gezien tegen Iran. In de ruime cafetaría in Buenos Aires, waar hij heeft afgesproken, gaat hij nadrukkelijk met zijn gezicht naar de uitgang zitten. De schrik zit er nog steeds in na eerdere bedreigingen.

„Het enige wat wij willen is de waarheid”, zegt hij, „maar sinds Nisman dood is, lijkt die er nu juist helemaal niet meer toe te doen.”

Burstein plukt peinzend aan zijn overhangende grijze snor. „Mensen willen complotten, ze willen de regering beschuldigen. Aan de slachtoffers denkt niemand meer. Het is schandalig.”

Complottheorieën duiken overal op. In Argentijnse media circuleert een bewakingsvideo van het internationale vliegveld Ezeiza. De beelden tonen de aankomst van Alberto Nisman op 12 januari in Buenos Aires na een verblijf in het buitenland. Hij loopt snel, kijkt om zich heen. Maar opvallender: de camera zoemt, meer dan op enige andere passagier, voortdurend op hem in. Nisman maakt haast en lijkt getergd. Een week later is hij dood.

Een verdachte timing: een dag later zou Nisman het Argentijnse congres een dossier presenteren met honderden uren telefoontaps, waaruit moest blijken dat president Kirchner en de minister van Buitenlandse Zaken, Hector Timerman, het bewijs voor zijn onderzoek in de doofpot wilden stoppen via een geheime deal: olie voor onschuld. De leiders zouden de arrestatiebevelen tegen de Iraniërs ongedaan maken in ruil voor Iraanse olie, dat het economisch zwakke Argentinië hard nodig heeft, zo claimde Nisman.

Nisman werd door zijn moeder gevonden op de badkamervloer van zijn appartement, een schotwond in zijn rechterslaap, een pistool naast zijn levenloze lichaam. Hoewel Nisman door tien beveiligers werd bewaakt, en expliciet in de media zei dat hij vreesde voor zijn leven, was hij op dat moment al tien uur dood.

Alles wijst erop dat Nisman speelbal is geworden van een machtsstrijd tussen politici, de veiligheidsdiensten en de rechterlijke macht. Die raakten in 2013 met elkaar in onmin, toen president Kirchner na jaren van afstandelijkheid de banden met Iran plots aanhaalde.

In dat jaar kondigden de twee landen aan een waarheidscommissie in het leven te roepen om gezamenlijk onderzoek te doen naar de AMIA-aanslag. Dat kwam voor een groot deel van de Joodse gemeenschap als een onaangename verrassing.

Ook de chefs van de Secretaría de Inteligencia (SI), de invloedrijke nationale veiligheidsdienst, waren laaiend over de toenadering tussen Argentinië en Iran. De dienst heeft een omstreden verleden: onder de naam Informatie Divisie werd de dienst in 1946 opgericht tijdens het bewind van oud-president Juan Perón, die warme banden met de nazi’s onderhield.

Een van de eerste taken van de SI was het zorgen voor vrije toegang van nazi-oorlogsmisdadigers tot Argentinië. Ook wordt de dienst medeverantwoordelijk gehouden voor de duizenden moorden en verdwijningen tijdens de militaire dictatuur tussen 1976 en 1983.

Mossad

Later bouwde SI juist goede connecties met de Israëlische Mossad en de CIA. Juist door die band konden SI en Nisman hun onderzoek verrichten dat de Iran-connectie blootlegde. Maar doordat Kirchner in 2013 ‘overliep’ door in het geheim een relatie op te bouwen met Iran, kwam de verhouding tussen Kirchner en de diensten op scherp te staan, zeiden bronnen in inlichtingenkringen tegen diverse media.

„Er was duidelijk een breuk, wat daarvan de reden ook is”, zegt veiligheidsexpert Luis Alberto Somoza, verbonden aan de katholieke Pontificia Universiteit in Buenos Aires. „Dat is opvallend: de veiligheidsdienst danste voor die tijd nooit eerder zó naar het pijpen van de president als onder Kirchner. Journalisten, oppositieleden, eigenlijk alle tegenstanders van de president werden bespioneerd. Daarvoor betaalt de regering nu de prijs.”

Somoza doelt daarmee op de beslissing van machtige inlichtingenofficieren om zich tegen Kirchner te keren. Antonio Stiuso, die jarenlang operationeel directeur van de Secretaría de Inteligencia was, en een gevreesd man in Argentinië, zou hun leider zijn.

Stiuso is degene die Nisman informatie heeft gevoerd, aldus de president. Hij zou het dossier zelf hebben geschreven om Kirchner in diskrediet te brengen. Om haar ten slotte Nismans dood in de schoenen te kunnen schuiven, zei ze. Toen ze daar in december achterkwam, ontsloeg ze Stiuso direct, verklaarde Kirchner vorige week op haar website. „Ze gebruikten [Nisman] toen hij nog leefde, en hadden hem vervolgens dood nodig.”

Zo wentelt Kirchner de zaak openlijk op de SI af. Afgelopen maandag kondigde de president in een lange tv-speech onverwacht aan de SI te willen ontbinden.

In de wijk Balvanera, waar zich in de eerste decennia van de twintigste eeuw het hart van de Joodse gemeenschap vormde, staat het gemeenschapshuis AMIA. Eromheen zijn veel stoffenwinkels: uit karren worden grote rollen gekleurde stoffen op het trottoir uitgeladen. Mannen met keppeltjes lopen af en aan.

Bewaker Ruben, die zijn achternaam evenmin wil geven, staat bij het onopvallende AMIA-gebouw, opgetrokken uit grijze steen. Het enige wat de aandacht trekt is een groot bord met de namen van alle slachtoffers, een monument ter nagedachtenis aan de aanslag in 1994.

Of een hervorming van de veiligheidsdiensten iets zal helpen? „Mwah”, zegt hij. „We zijn eraan gewend dat zaken nooit worden opgelost in Argentinië. Onze schouders ophalen en doorgaan.” Hij doet zijn woorden na. „Dat is het enige wat we kunnen doen.” <<

    • Floor Boon