Sjarel Ex is kunstkenner, diplomaat én manager

Op het filmfestival gaat vanavond de documentaire Conducting Boijmans in première. Regisseur Sonia Herman Dolz volgde directeur Sjarel Ex een jaar lang.

Sjarel Ex houdt duidelijk voor ogen waar hij met het museum heen wil. Filmstill Interakt

Een museumdirecteur is als een dirigent, zegt Sjarel Ex in Conducting Boijmans, de documentaire van regisseur Sonia Herman Dolz die vanavond bij het International Film Festival Rotterdam in première gaat.

Dolz volgde de welbespraakte directeur van Museum Boijmans Van Beuningen een jaar lang. Bij het inrichten van tentoonstellingen, tijdens onderhandelingen over aankopen, in gesprekken met verzamelaars en collega-directeuren, op atelierbezoek in New York. Goed is te zien hoe sociaal vaardig dirigent Ex steeds reageert op onverwachte situaties, hoe hij de maat houdt en duidelijk voor ogen heeft waar hij met het museum, zijn „Gesamtkunstwerk”, heen wil. „Het gaat altijd om zien, om kijken.” .

In de film blijkt Ex van vele markten thuis. Hij is zowel kunstkenner als diplomaat, zowel manager als kindervriend. En nooit verliest hij zijn timing en overzicht. Als vlak voor de opening van een expositie over Jan van Eyck een onbekende tekening van de Vlaamse oude meester opduikt, wordt adequaat gereageerd. Eerst gaat een conservator van het museum met de tekening naar De Wereld Draait Door door presentator Matthijs van Nieuwkerk ronkend een „miljoenenvondst” genoemd.

Na die fijne publiciteit voor de tentoonstelling doet Ex zelf de onderhandelingen over een mogelijke aankoop van de tekening. Een leerzame les in onderhandelingstactiek. Beide partijen hebben de tekening laten waarderen. Allercharmantst leidt Ex de uitwisseling van de taxaties in. Als tot zijn verrassing blijkt dat twee waardebepalingen nauwelijks verschillen – 400.000 om 420.000 euro – biedt de directeur met een reuzeglimlach aan de hoogste taxatie te willen bepalen.

Hij loopt te hard van stapel. De eigenaren, die de tekening in de jaren zeventig voor tien gulden hebben gekocht op een veiling, blijken teleurgesteld over de taxaties. Na het enthousiasme bij De Wereld Draait Door hebben ze gedroomd van een hogere opbrengst.

Dirigent Ex reageert begripvol. Hij verontschuldigt zich voor het feit dat hij zo overhaast heeft gereageerd en biedt de mannen aan om in het museumrestaurant een kop soep te gaan eten en nog eens rustig na te denken voor welk bedrag ze wel van de tekening afstand willen doen.

Als het gezelschap een uur later weer aan de onderhandelingstafel plaatsneemt, zeggen de eigenaren toch met 420.000 euro genoegen te nemen. Een glunderende Ex: „We hebben iets goeds gedaan voor de eeuwigheid. Zullen we handen schudden?”

Even beminnelijk is de directeur bij zijn bezoek aan de 86-jarige en zeer breekbare havenbaron Jacques Schoufour. De verzamelaar van middeleeuwse beeldhouwkunst zegt hem een aantal beelden uit zijn verzameling toe en een „leuk geldbedrag”. Als hij „er straks niet meer is”, mag de directeur daar leuke dingen van doen. Schoufour overleed augustus vorig jaar. „Hou wel een beetje rekening met mijn smaak”, zegt hij in de documentaire. „Liever niet moderne kunst met gekleurde vlakken en zwarte strepen.”

Ex met een verbaasde grijns: „Je bedoelt toch niet Mondriaan, mag ik hopen?” Hij zegt het op zo’n innemende manier dat de oude verzamelaar zich even later min of meer excuseert.

Op atelierbezoek bij de Amerikaanse schilder Chris Martin is Ex een en al bewondering. Uiteindelijk reserveert hij een schilderij dat de kunstenaar net een week daarvoor heeft voltooid. Ex is in New York omdat Boijmans diverse werken van de Belgische surrealist René Magritte heeft uitgeleend aan het Museum of Modern Art. Een mooie gelegenheid voor Ex om te onderzoeken of hij een lacune in de Boijmans-collectie kan dichten: het ontbreken van een woordschilderij van Magritte. Maar de New Yorkse collectioneurs die hij bezoekt willen geen afstand doen van hun schilderijen. Die weigeringen ontmoedigen Ex allerminst. Monter legt hij uit dat het museum eigenlijk nooit geld heeft voor aankopen, altijd verzamelt met andermans geld. Daar staat iets anders tegenover: verzamelaars kunnen dertig tot veertig jaar collectioneren, een museum heeft alle tijd. Dirigent Ex is heel geduldig: „Boijmans bestaat al 165 jaar. Wij kunnen desnoods vijf generaties op een schilderij wachten.”

    • Arjen Ribbens