Polder matigt ingreep in wetenschap

Kritiek uit wetenschap en bedrijfsleven leidt tot bijstelling van de reorganisatie bij NWO.

Radiotelescoop LOFAR is een groot wetenschapsproject van ASTRON, een ruimte-onderzoekstichting van NWO. Duizenden gekoppelde antennes, ook in omringende landen, vangen radiostraling op. Foto HH

Het verzet van wetenschappers, universiteiten en bedrijfsleven tegen de reorganisatie van onderzoekfinancier NWO heeft effect gehad. De operatie gaat weliswaar door, maar wordt veel minder ingrijpend dan gedacht.

Dat blijkt uit rondetafelgesprekken die eergisteren zijn gevoerd in de Tweede Kamer. Op uitnodiging van de fractiewoordvoerders voor onderwijs waren allerlei partijen naar Den Haag gekomen om hun mening te geven over de ‘Wetenschapsvisie 2025’, die minister Jet Bussemaker (PvdA) en staatssecretaris Sander Dekker (VVD) van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap op 25 november hadden uitgebracht. „Er lijkt opeens consensus te zijn over de reorganisatie van NWO”, zei hersenonderzoeker en Spinozaprijswinnaar Peter Hagoort na afloop.

Dat was twee maanden geleden wel anders. In hun visie beschrijven Bussemaker en Dekker hoe ingrijpend NWO moet veranderen. „De organisatie wordt gekanteld”, schrijven ze. Het idee was om het bestuur meer macht te geven over budgetten en onderzoekprogrammering. De rol van wetenschappers bij het beoordelen en selecteren van onderzoeksvoorstellen zou worden beperkt. Dat plan was gebaseerd op een – tegelijk verschenen – rapport van adviesbureau ABDTOPConsult, met Koos van der Steenhoven als mede-auteur. Van der Steenhoven is een voormalige hoogste ambtenaar van het ministerie van OCW. Hij baseerde zich deels weer op twee eerdere evaluaties van NWO, uit 2008 en 2013, waarin de organisatie als een ‘onoverzichtelijke lappendeken’ was gekarakteriseerd. Bovendien waren de negen gebiedsbesturen te star en te verkokerd.

Op het adviesrapport, en de twee pagina’s in de visie, volgde meteen een lawine van kritiek. Spinoza-winnaars en andere academici, universiteitsbestuurders en de bedrijvenkoepel VNO-NCW keerden zich tegen de drastische reorganisatie. Ze zagen allemaal wel dat NWO flexibeler moest worden en dat er meer interdisciplinaire samenwerking nodig was. Maar dat wetenschappers zo werden gemarginaliseerd, viel verkeerd. Ook was er de angst dat door de roep om meer interdisciplinariteit de specialistische wetenschappelijke disciplines zouden oplossen in een nietszeggende soep.

Maar vorige week veranderde er iets. Staatssecretaris Dekker schreef op verzoek van de Tweede Kamer, in aanloop naar de rondetafelgesprekken van eergisteren, een brief over de veranderingen bij NWO. Hij schrijft dat „geen afbreuk” wordt gedaan aan de werkwijzen en best practices van de gebieden en stichtingen. En: „Hoe de veranderingen precies vorm krijgen wordt de komende tijd uitgewerkt. Het Algemeen Bestuur van NWO zal de transitie vorm gaan geven.”

Daarmee legt Dekker de bal nu bij NWO zelf, en neemt hij afstand van de twee pagina’s over de NWO-organisatie in de Wetenschapsvisie.

Die koerswijziging klonk eergisteren duidelijk door tijdens de rondetafelgesprekken. „Het woord ‘kanteling’ komt helemaal niet in mijn rapportage voor”, zei Koos van der Steenhoven. En: „Ik heb er niet voor gepleit om de wetenschappelijke disciplines weg te doen.”

Niek Lopes Cardozo, voorzitter van het grote NWO-instituut FOM, zei, namens alle gebiedsvoorzitters, zich een indeling in bijvoorbeeld vijf clusters in plaats van negen gebiedsbesturen goed te kunnen voorstellen. Het bestuur kan volgens hem in hoofdlijnen de onderzoeksthema’s bepalen, in samenspraak met maatschappelijke partijen. Zolang wetenschappers maar verantwoordelijk blijven voor de inhoud, en de selectie en de subsidiëring van onderzoeksvoorstellen.

De vraag is nu, bleek uit gesprekken na afloop, of het bestuur van NWO zijn eigen reorganisatie uitvoert, of dat het daarvoor een buitenstaander zoekt.

    • Marcel aan de Brugh