Is de rechter wel kleurenblind?

Ook in tijden van etnische spanning moeten de feiten onder ogen worden gezien. Gisteren presenteerde de Raad voor de Rechtspraak de resultaten van een onderzoek dat vragen oproept. En dat rechtstreeks raakt aan gelijke behandeling, aan objectiviteit en dus aan het vakmanschap van rechters. Zijn zij wel kleurenblind?

Immers, allochtone daders blijken vaker een gevangenisstraf opgelegd te krijgen dan autochtone daders. Dat verschil is „grotendeels verklaarbaar”, zegt de Raad de Leidse onderzoekers na. Zij analyseerden vonnissen in 110.000 zaken tussen 2005 en 2007. Sinds 1975 worden in vergelijkbare onderzoeken al consequent verschillen geconstateerd tussen straffen voor Nederlanders en ‘buitenlanders’. Dat onderscheid zit vooral in objectieve persoonlijke verschillen. Had de verdachte een crimineel verleden, heeft hij een vaste baan, toont hij inzicht of spijt, is het een man of een vrouw, hoe is de gezondheid, zijn er zorgtaken, hoe lang was het voorarrest, et cetera. Maar als de resultaten daarvoor zijn gecorrigeerd, blijft er nog altijd een onverklaard verschil over. En daar zit de pijn.

De lezing van de Raad voor de Rechtspraak en de tekst van het onderzoeksrapport beginnen daar bovendien uiteen te lopen. Mogelijk uit ongemak. De rechters vinden dat er alleen een „klein verschil” resteert. Wie daaraan conclusies verbindt, bijvoorbeeld over discriminatie, is aan het speculeren. En dat kan niet want dat moet eerst nader worden uitgezocht. De onderzoekers delen die conclusie op zichzelf en zullen dat nadere onderzoek vast graag uitvoeren. Maar zij taxeren het probleem toch als groter. „Ook na controle voor veel ‘gemeten’ delict-, dader- en proceskenmerken blijven er substantiële en statistisch significante verschillen bestaan tussen de etnische groepen in de duur van de opgelegde gevangenisstraf.”

Er is dus kennelijk nog iets aan de hand waardoor rechters nogal wat strenger zijn voor niet-Nederlanders. Wat zou dat zijn? Zijn er culturele oordelen in het spel? Denken rechters dat allochtonen riskanter zijn, eerder recidiveren en minder plooibaar? En zouden rechters niet zomaar ook beïnvloed kunnen zijn door maatschappelijke oordelen? Uit eerder onderzoek blijkt dat 20 procent van de bevolking grove negatieve vooroordelen heeft ten opzichte van allochtonen en bijna de helft ‘subtiele’ vooroordelen.

Raadsheer Peter Lemaire zegt op rechtspraak.nl namens het landelijk overleg strafrechters uit te willen sluiten „dat stereotype beelden over bepaalde groepen – onbewust – toch een rol spelen, hoe klein ook”. Dat streven kan alleen maar onderschreven worden. Vooral omdat er meer reden lijkt voor bezorgdheid dan de Raad wil toegeven. Dit raakt het hart van de samenleving.