Het líjkt wel zo, dat rechters discrimineren

Allochtone daders krijgen vaker straf dan autochtone. Een onderzoek dat gisteren uitkwam geeft een aantal verklaringen. Maar niet alle.

Discrimineren rechters? Twee jaar geleden gaf een onderzoek naar politierechterzittingen alarmerende uitkomsten: allochtone daders kregen substantieel vaker gevangenisstraf opgelegd dan autochtone. Nu is in een groot onderzoek dat gisteren is gepubliceerd weliswaar een aantal verklaringen gevonden voor die hogere straffen, wél blijft er een onverklaard verschil over. De opdrachtgever voor het onderzoek, de Raad voor de Rechtspraak, kondigde aan de oorzaken van dat laatste te willen onderzoeken.

Verdachten van diefstal met bedreiging die in Nederland geboren zijn, kregen in 7 procent van de gevallen een gevangenisstraf, zo zegt het onderzoek door de Universiteit Leiden. Bij zowel tweedegeneratie Turken als tweedegeneratie Antillianen was dit naar schatting 11 procent.

Toch kun je volgens de onderzoekers niet concluderen dat rechters discrimineren. Het verschil in straffen is groot als je alleen kijkt naar straf en etniciteit. Maar het verschil wordt aanmerkelijk kleiner als je ook kijkt naar andere omstandigheden die de rechter normaal gesproken meeweegt bij het bepalen van de straf, zoals het verleden en de persoonlijke omstandigheden van de dader. Mensen met een strafblad krijgen bijvoorbeeld zwaardere straffen. Mensen met een baan krijgen vaker een taakstraf, om te voorkomen dat ze extra gestraft worden met ontslag.

Maar ook als deze factoren worden meegeteld, blijven de straffen voor allochtonen hoger. Waar dat aan ligt kunnen de onderzoekers niet zeggen. Het zou bijvoorbeeld kunnen gaan om ongemeten factoren als de houding van de verdachten in de rechtszaal, communicatieproblemen of de kwaliteit van hun advocaten.

Ook zou sprake kunnen zijn van etnische stereotyperingen, schrijven de onderzoekers. Rechters baseren hun inschattingen op beschikbare informatie zoals de ernst van het delict en het criminele verleden. Die informatie wordt mogelijk aangevuld met stereotiepe beelden van onder andere de etniciteit van de dader. Die beelden, al dan niet gebaseerd op statistische kennis, zouden door rechters kunnen worden gebruikt om de verwijtbaarheid en gevaarlijkheid van de dader zo volledig mogelijk in te schatten, schrijven de onderzoekers.

Om dat te kunnen achterhalen is nader onderzoek nodig. Dat komt er ook, zegt de Raad. „De suggestie die uit de geconstateerde verschillen spreekt, namelijk dat rechters onderscheid maken, staat haaks op de kernwaarden van de rechter”, verklaarde de voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak gisteren. „Wetenschappelijk onderzoek naar de oorzaken vinden we daarom noodzakelijk.”

Er bleek al eerder uit onderzoek dat etnische minderheden worden benadeeld door justitie. Allochtonen zijn oververtegenwoordigd in het strafrecht. Dat wordt maar ten dele veroorzaakt doordat allochtonen meer fout zouden doen. In 2013 bleek nog uit onderzoek in Amsterdam dat de politie zich op grote schaal bezondigde aan etnisch profileren: allochtonen liepen een veel grotere kans om zonder verdenking te worden aangesproken. Uit Leids onderzoek van vorig jaar kwam juist dat er in Den Haag geen sprake was van structurele discriminatie, terwijl bewoners er wel over klaagden.

    • Elsje Jorritsma