Architecten boos over ‘verkeerde keuze’

Het brein achter het beroemde Borneo-Sporenburg vreest dat het laatste gebouw in de buurt „een koffievlek op een gestreken wit overhemd” wordt.

Borneo-Sporenburg in het Oostelijk Havengebied is bij toeristen niet zo bekend als de Dam, maar architectonisch gezien is het gebied wereldberoemd. Op de schiereilanden staat een wijk vol laagbouw: honderd woningen per hectare. Geen tuinen, maar patio’s en dakterrassen, de woningen rug aan rug. Honderd verschillende architecten bogen zich over de wijk, wat het gebied de kenmerkende vrolijk afwisselende uitstraling geeft.

Landbouwarchitect Adriaan Geuze ontwierp met zijn bureau West 8 het stedenbouwkundig plan voor het gebied, dat op vele architectuuropleidingen verplichte kost is geworden. Onderdeel van dat plan was de toevoeging van drie kolossen: grote gebouwen die de laagbouw doorbreken, en refereren aan de schaal van het havengebied. Twee van die kolossen zijn gerealiseerd: ‘The Whale’ van Frits van Dongen en ‘Pacman’ van Koen van Velsen. Over die derde is nu reuring.

Ontwikkelaar Wonam mag het gebouw op de Ertskade gaan bouwen: een toren met 126 woningen, ontworpen door Dam & Partners Architecten. Het is de uitkomst van een selectieprocedure waarbij drie projectontwikkelaars een plan presenteerden, gebaseerd op gesprekken met de buurt. Vervolgens mochten buurtbewoners stemmen. Hun inbreng woog het stadsdeel voor de helft mee, voor de rest werd gekeken naar duurzaamheid en financiën.

Maar Geuze is niet blij. Er is in de procedure geen rekening gehouden met zijn stedenbouwkundig plan, waarin onder meer staat dat de kolossen „sculptureel” moeten zijn, als meteorieten. In een interview met Architectenweb zegt Geuze dat het laatste gebouw van de buurt niet de kroon, maar „een koffievlek op een gestreken overhemd” dreigt te worden. Er is, zegt hij, gekozen voor „een plan waar niemand last van heeft”. „Een verkeerde keuze, wat mij betreft.”

Een aantal bewoners sluit zich bij Geuze aan. Zij schreven in een brief aan Thijs Reuten (PvdA) van stadsdeel Oost dat de opdracht aan ontwikkelaars door de bewonersinspraak werd gereduceerd tot het maken van zo laag en klein mogelijke bouw; veel groen en weinig schaduw. „Terwijl de oorspronkelijke opzet was om een herkenbaar en stoer gebouw te maken.” Markant, maar ook „onzichtbaar”, noemen ze het eindresultaat.

Vóór het ontwerp van Wonam lagen er plannen van architectenbureau KCAP, voor de bouw van ‘Fountainhead’. Die liepen tot drie keer toe stuk. Het eerste ontwerp, van Amerikaan Steven Holl, dateert uit 1995. Economische tegenvallers waren de doodsteek voor het tweede en het derde ontwerp; opdrachtgevers trokken zich terug, de financiële risico’s waren te groot. Ook de buurt verzette zich tegen een nieuw gebouw. Daardoor lag de opdracht weer bij de gemeente.

Architect Irma van Oort noemt het „heel cru” dat twintig jaar werk op niets is uitgelopen, temeer omdat er een nieuwe investeerder was gevonden. „Het is voor Amsterdam een gemiste kans. Borneo-Sporenburg is een wereldberoemd stedenbouwkundig plan, er zijn overal ter wereld publicaties aan gewijd. Waarom zou je daar dan als gemeente van afstappen?”

Het stadsdeel schreef de selectieprocedure uit omdat er niet één op één aanbesteed mag worden, zegt Reuten van het dagelijks bestuur. „De buurt heeft een grote stem gehad in het selectieproces. Wij zijn trots op deze bijzondere procedure.” Het stedenbouwkundig plan is vertaald in het bestemmingsplan, aldus Reuten, waar de ontwikkelaars rekening mee moesten houden. „Ik ben blij dat er nu een haalbaar plan is voor woningen waar Amsterdammers op zitten te wachten.” Wonam start in december met bouwen en is medio 2017 klaar.