Zwevend door de wolkenkrabber

Er komen steeds meer hoge gebouwen in megasteden in het verre oosten. Oude liften voldoen niet meer. ThyssenKrupp bouwt Multi, de magneetlift die ook opzij kan

Multi is een kabelloze magneetlift die omhoog, omlaag én opzij kan. Artist impression afkomstig van ThyssenKrupp
Multi is een kabelloze magneetlift die omhoog, omlaag én opzij kan. Artist impression afkomstig van ThyssenKrupp

De Duitse mannen in pak aan de andere kant van de tafel beginnen te gniffelen. Ze hebben net een plechtig exposé gegeven over de staat van de liftafdeling van staalfabrikant ThyssenKrupp. 6,4 miljard euro omzet, 50.000 medewerkers, 750 miljoen brutowinst. Over de opkomende markt in Brazilië, de onzekerheid in Rusland, convenient people mobility. Maar nu zijn ze gevraagd naar wat de gekste lift is, die ThyssenKrupp ooit heeft geleverd.

Alexander Keller, baas van de Europese lifttak, draait zich naar het hoofd lift-onderzoek Markus Jetter. Weet je nog die man uit de Arabische wereld? Die wilde een lift waarmee hij naar een kamer kon die hij speciaal had laten bouwen voor zijn huwelijksnacht. „Hij heeft ’m één keer gebruikt!” Of die rijke klant – een koning? -die alleen uit zijn privévliegtuig wil komen via zijn eigen verplaatsbare roltrap. Die maken ze bij ThyssenKrupp ook. Maar die trap is zo groot dat-ie niet in het vliegtuig past. Daarom moet er altijd een tweede vliegtuig achteraan vliegen, met die trap. Gelach. Nee, nee, aan de klant stel je geen vragen.

ThyssenKrupp maakt liften. Grote liften, kleine liften, langzame, snelle, supersnelle. Liften van 25.000 euro en van anderhalf miljoen. En ook, af en toe, een lift met goud, een lift met superdeluxe gedecoreerde kooi, een lift met urine-detectoren tegen smerige mannen. De favoriete lift? Keller, die er groot genoegen in schept in een doodstille cabine tegen vreemden te gaan kletsen: „Een lift die betaald is.”

Nu heeft ThyssenKrupp iets nieuws bedacht, een echte gamechanger, denken ze. Multi, een kabelloze magneetlift die omhoog, omlaag én opzij kan, helemaal Willy Wonka. Er kunnen wel vijf, tien, vijftien kooien in één schacht. In het high performance computing center van de universiteit van Stuttgart geeft ThyssenKrupp een demonstratie.

Een lift is nu wel heel slim

Onderzoeker Jetter: „We hebben een grens bereikt met het oude systeem. De kabels worden te lang en te zwaar, we kunnen niet hoger. Dan krijg je zwiepende kabels en geluidsoverlast. Voor een groot gebouw heb je bovendien veel schachten nodig. Dat kost veel commerciële oppervlakte, tot wel 40 procent.” Niet met Multi. 25 procent meer vloeroppervlakte, 50 procent meer doorstroom, adverteert het bedrijf. Kost wat extra, maar dat heb je er zo uit.

Voor wie denkt dat een lift alleen maar een ding is dat op en neer gaat: dat is ook zo. Maar een lift in een grote wolkenkrabber doet dat wel heel slim.

Megasteden „groeien als de hel”, zegt Keller en de wolkenkrabbers erin worden wel vijfhonderd, zeshonderd meter hoog. „Dat is een stad waar mensen in werken en leven.” Wij kennen het niet, zeg hij, maar in een grote wolkenkrabber in Shanghai staat ’s ochtends de hele lobby vol met wachtende mensen. Een lifttochtje is voor hen een hele reis.

Vergelijk dat met een reis met de Nederlandse Spoorwegen. Eerst neem je de intercity, een supersnelle lift naar een transferfloor. Dan stap je over op een sprinter die je een paar verdiepingen naar beneden of boven brengt. Het laatste stukje doe je, vooruit, met de trap.

De dienstregeling moet op de vraag zijn aangepast. ‘s Ochtends moet de meute naar boven, zo snel mogelijk. Cabines gaan na het uitladen daarom snel terug naar de lobby om weer een ritje naar boven te maken. ‘s Avonds wachten ze bovenin, om in één neergaande beweging reizigers van de verdiepingen af te plukken. Er bestaan zelfs ‘sabbatsliften’ voor strenge joden, die op de sabbat geen elektrische apparaten mogen bedienen. Die gaan automatisch alle verdiepingen af.

Helemaal slim wordt het met destination control. Normaal proberen reizigers zich met z’n allen in de eerst beschikbare lift te proppen, die vervolgens op alle verdiepingen moet stoppen. Maar als reizigers in de lobby intikken waar ze heen willen, kan het systeem mensen met dezelfde bestemming naar dezelfde cabine dirigeren. En als de directeur zich meldt, krijgt die voorrang. De cabines die door de schachten zwermen, weten voortdurend van elkaar waar ze zijn en heengaan. Lerende algoritmes optimaliseren de traffic flow. En met Multi wordt het wéér anders.

Met een 3D-bril op naar binnen

We gaan een tochtje maken. Pas in 2017 zal de eerste Multi te ervaren zijn in de toren in Rottweil die ThyssenKrupp voor de gelegenheid laat bouwen. Maar in het computercentrum in Stuttgart heeft het al een geavanceerde 3D-simulatie laten maken. Met een 3D-bril op stappen we een donkere kamer in, het perspectief beweegt met ons mee.

In de simulatie kunnen ingenieurs de druk op het metaal bij een noodstop berekenen, de luchtcirculatie door de schacht, de werking van de onderdelen. De fabrikant kan er installateurs in trainen en verkeersstromen in simuleren.

Daar komt de cabine. We stappen in en zoeven virtueel naar boven. De onderzoeker tovert de wanden weg en we zweven – arg! – op een metalen frame boven een diepe schacht.

Voor de nieuwe lift heeft ThyssenKrupp de oude Transrapid-techniek gerecycled, de magneetzweeftrein die het dertig jaar geleden met Siemens ontwikkelde en die nooit aansloeg. Multi doet hetzelfde, maar dan verticaal. Door gebrek aan kabel heeft de lift niet de beperking van één kooi per schacht. (Uitzondering: de Twin, die in het nieuwe Rabobankkantoor in Utrecht zit en twee cabines met kabels per schacht heeft.)

We maken een rondje, als in een rad

Onze virtuele liftkooi beweegt met elektromotoren langs een magnetische rail naar boven. Komt de kooi bovenaan of op een kruispunt, zien we, dan draait de grijper die de kooi vasthoudt (wij blijven rechtop) 90 graden en gaat de kooi verder langs een horizontale rail. In de tweede, parallelle schacht gebeurt hetzelfde trucje, en de kooi daalt weer af. Zo maken we een rondje, als in een reuzenrad. Omdat we maar één kant op gaan, kunnen voor en na ons andere cabines reizen.

Multi is niet supersnel: gemiddeld 5 meter per seconde. Ter vergelijking: de gewone kantoorlift reist met 1 m/s, een hyperlift met 10 m/s. De hoge capaciteit moet de lagere snelheid compenseren. Keller: „Mensen willen niet wachten. Wachten op de lift is een nachtmerrie. Zolang ze bewegen, zijn ze blij.”

Doordat Multi naar de zijkant kan, kun je in rustige uren cabines in een reserveschacht schuiven. Dan kan de rest sneller. Cabines hoeven niet op dezelfde snelheid te reizen. Maar inhalen kan niet. Om toch een beetje vaart te houden, stopt een Multilift alleen op overstapverdiepingen. Keller: „Vanuit daar kun je dan bijvoorbeeld een lokale kabellift nemen.”

Multi bespaart geen energie, maar ontziet wel het energienetwerk. Jetter: „Als een cabine naar beneden gaat, genereert hij energie. Dat sluizen we door naar de cabines die naar boven gaan. Op die manier hoeven we minder stroompieken van het net te trekken, en minder pieken terug te geven.” En nee, als de stroom uitvalt, vallen de kooien niet naar beneden. Er is een back-upsysteem, en anders klemmen magneten de kooien automatisch vast.

Maar het gaafste is natuurlijk dat Multi ook horizontaal kan. Niet drie meter, maar eindeloos. Liften vormen een enorme beperking voor architecten, zegt Keller. Stel je voor dat je lift niet alleen in een rechte lijn naar boven kan, maar alle kanten op. „Architecten zijn heel enthousiast.”

En dat blijkt. De eerste die wordt gebeld, architect Fokke Moerel van architectenbureau MVRDV in Rotterdam – ze ontwerpt ook wolkenkrabbers – ziet het meteen voor zich. „We werken in Polen aan een hoog gebouw met een diagonaal erin, een brede voet die schuin naar boven gaat. Nu moet je halverwege overstappen. Dat zou met Multi niet hoeven.”

Het zou ook kunnen werken in een gebouw met verschillende volumes, die als blokken gestapeld zijn, zegt ze. „Ik zie mogelijkheden! Dit is zeer welkom.”  NL Architects uit Amsterdam tekenden op hun blog Multi gelijk al in hun ontwerp voor een kunstgebouw in Taipei. „De Multi is precies waarop we gewacht hebben.”