Opinie

Leviathan

Het zou mooi zijn als de Russische speelfilm Leviathan – in Nederlandse bioscopen nog te zien – een Oscar krijgt voor de beste niet-Engelstalige speelfilm. Het is niet alleen een sterke, maar ook een moedige film. Het is alweer een poosje geleden dat ik hem zag, maar ik weet nog dat ik na afloop meteen dacht: kan een Rus – regisseur Andrej Zvjagintsev - zo’n vernietigende film over zijn land wel ongestraft maken?

Ook voor de Russische autoriteiten een steeds prangender vraag nu de film in de prijzen valt: scenarioprijs in Cannes, de Golden Globe voor beste buitenlandse film. Ze hadden ongetwijfeld liever gehad dat de film in het buitenland geflopt was. Nu moeten ze, met de rug tegen de muur, kiezen: de film aanvallen of zoveel mogelijk negeren?

Het lijkt erop dat ze voor het eerste zullen kiezen. The New York Times nam uit de Izvestia het volgende citaat over van Vladimir Medinski, minister van Cultuur, nadat Leviathan op 11 januari de Golden Globe had gewonnen: „Ik herkende mezelf niet, noch mijn collega’s, kennissen of zelfs kennissen van kennissen in de karakters van Leviathan. Vreemd, er is niet één positief personage bij.’’

Dit zegt een minister wiens ministerie de film voor een aanzienlijk deel heeft gesubsidieerd. Dat zal dan ook wel de eerste straf voor de regisseur worden: nooit meer subsidies.

Een brede vertoning van de film is zo lang mogelijk uitgesteld – tot 5 februari – maar via dvd en internet konden de Russische filmliefhebbers er al kennis van nemen. De meningen zijn volgens The New York Times sterk verdeeld: sommigen prijzen de film als een nauwkeurige weergave van het leven in het Poetin-tijdperk, anderen noemen het vijandelijke propaganda die verboden zou moeten worden.

Regisseur Zjvagintsev had zich in de publiciteit kunnen beperken tot een vage artistieke exegese van zijn film. Toch nam hij in het interview dat Hubert Smeets hem vorig jaar voor NRC Handelsblad in Moskou afnam, geen blad voor de mond: „De stem van de kunstenaar is een stem die vertelt wat er gebeurt: of en hoe ziek de maatschapppij is. Ik begrijp best dat uitspraken in de film als politieke uitspraken kunnen worden opgevat. Maar ik herhaal: je spreekt de waarheid of je zwijgt.’’

Leviathan gaat onder meer over machtsmisbruik door de overheid. Hoofdpersoon Kolja vecht een ongelijke strijd uit met een corrupte burgemeester die zijn stuk land wil. Kolja krijgt hulp van Dmitri, een bevriende advocaat uit Moskou. Ze lijken sterk te staan omdat ze de burgemeester met zijn corrupte verleden kunnen chanteren, maar de zaken nemen een keer die ze niet voorzien hebben. Kolja is de grote verliezer in deze tragedie. Hij lijdt ook in de liefde een verpletterende nederlaag. Dat wordt in de beschouwingen over deze film nog weleens vergeten: het is niet alleen een ‘politieke’ film, maar ook een film met een aangrijpende liefdesgeschiedenis die voor alle betrokkenen slecht afloopt.

Leviathan is een van de somberste film die ik ooit gezien heb. Niemand deugt, iedereen zuipt, chanteert, intimideert, liegt en bedriegt. De leugen zegeviert. Het wordt op den duur wat veel van het slechte – als ik toch nog een minpuntje mag noemen. „Ik heb een pessimistisch wereldbeeld”, zei Zvjagintsev ten overvloede tegen Smeets. Maar liever dit inktzwarte Russische pessimisme dan de onwaarachtige happy ending-drang van Hollywood.