De aftakeling van een moeder

In ‘Pax Mama’, het nieuwe samenwerkingsproject van auteur Arnon Grunberg en acteur Sabri Saad El Hamus, draait het om het verschijnsel moeder. „Melodrama is een groot gevaar.”

Sabri Saad El Hamus, Sam Ghilane en Tomer Pawlicki in de voorstelling Pax Mama
Sabri Saad El Hamus, Sam Ghilane en Tomer Pawlicki in de voorstelling Pax Mama Foto Leo van velzen

Waar Arnon Grunberg is, zijn aforistische uitspraken vaak niet ver. „Alle oorlogen zijn oorlogen tegen moeders, en vrouwen die het nog moeten worden”, zegt actrice Sam Ghilane. Zij speelt ‘poes’ in Pax Mama, een nieuw samenwerkingsproject van Grunberg en de acteur Sabri Saad El Hamus, die eerder Grunbergs monoloog De mensheid zij geprezen op de planken bracht. Uitgangspunt deze maal: het verschijnsel moeder.

Voor beiden, dat is bekend, is ‘moeder’ een hot item. Grunberg schrijft regelmatig over de zijne, mevrouw Hannelore Grünberg, bij wie hij vaak woont als hij in Nederland is. Later dit jaar verschijnen haar oorlogsherinneringen in boekvorm – zij kwam kort voor de oorlog als vluchteling naar Nederland en overleefde Auschwitz. En een eveneens later dit jaar te verschijnen documentaire geeft een beeld van deze moeder-zoonrelatie, die – afgaande op tien minuten die nu al op internet te zien zijn – door innigheid gekenmerkt wordt.

Sabri Saad El Hamus heeft vorig jaar in de rubriek ‘De Tien Geboden’ van het dagblad Trouw nader inzicht gegeven in de relatie tot zijn moeder. De in 1957 geboren Nederlandse acteur verliet op 19-jarige leeftijd zijn geboorteland Egypte voor een bestaan in den vreemde – onder achterlating van vader en moeder. Pas tien jaar later zag hij ze terug. Ofschoon de acteur-emigrant het vanaf het begin in Nederland prima naar zijn zin had, citeert hij na afloop van de repetitie het Egyptisch gezegde: „Wie zijn huis verlaat, vermindert zijn waarde.” Ook de claus „Moeder, onder uw voeten ligt het paradijs” uit het stuk is hem uit het hart gegrepen.

Verjaardagscadeau

In 2013 organiseerde Arnon een huiskamervoorstelling van De mensheid zij geprezen, bij wijze van verjaardagscadeau voor zijn moeder, voor wie door de leeftijd de gang naar het theater bezwaarlijk is geworden. De jarige was niet bijzonder enthousiast. „Het is aan mij niet besteed, zei ze na afloop”, herinnert Grunberg zich. Maar de gedachte aan een samenwerking rond het onderwerp ‘moeder’ was geboren. In gezelschap van Gerardjan Rijnders, beoogd regisseur van de productie, toog men vorig jaar naar Sabri’s geboortestad Kairo, teneinde daar – het was net ramadan – een bezoek te brengen aan de moeder van de acteur.

De voorstelling Pax Mama draagt van die reis duidelijk de sporen. De handeling speelt zich af in Kairo, tijdens de ramadan. De door Sabri gespeelde, zijn moeder liefhebbende zoon wordt beurtelings verteerd door verlangen, spijt en mededogen. Dit keer gaat het overigens niet om een monoloog – er zijn nog twee acteurs. Tomer Pawlicki speelt een Nederlander van Poolse origine, die op zoek naar een buikdanseres op straat in contact raakt met een Nederlander van Egyptische origine; Sam Ghilane, een poes en ‘de vrouw’ in meerdere gedaanten – waaronder die van toekomstig moeder.

Geheimtaal

„Wat heeft hij nu weer geschreven?” Dat was, zegt hij, Sabri’s eerste reactie na ontvangst van Grunbergs manuscript. „Het leek een soort geheimtaal.” Maar juist het ingewikkelde van de tekst biedt ook vrijheid van invulling – maanden repetitie hebben Grunbergs tekst nadere dramaturgische inhoud gegeven. „Samen met de regisseur hebben wij Grunbergs codes ontcijferd, met veel plezier. We hebben aan de tekst vlees en bloed toegevoegd.”

De gelaagde voorstelling draait niet alleen om het thema ‘moeder’. Ook tal van andere onderwerpen komen voorbij: de recente politieke geschiedenis van Egypte, de rol van de vrouw in een mannenleven in het algemeen, de onveiligheid voor vrouwen op straat in Egypte en het schrijnende verschil in welvaart tussen de landen van het Midden-Oosten en die van West-Europa. De positie van de man tegenover de vrouw lijkt in dit stuk door een zekere hulpeloosheid gekenmerkt. „Ik vind altijd de zwakke plek”, zegt de Poolse Nederlander overmoedig tegen ‘poes’, terwijl zij verleidelijk op de vloer ligt. Zij weet wel beter: „Ik ben het avontuur en het eind van het avontuur.”

Dreigt een stuk dat uitgaat van het thema moeder, en dan ook nog van moeders aftakeling in de laatste levensjaren, niet in sentimentaliteit en pathetiek te ontsporen? „Melodrama is een groot gevaar”, beaamt Grunberg. De voornaamste remedie daartegen, meent hij, is hier de politieke laag in de handeling. Tijdens het schrijven las hij The green prince van Nadar Shirman, over de zoon van een vooraanstaand lid van Hamas, de Palestijnse groepering die in de Gazastrook de dienst uitmaakt, die een agent van de Israëlische geheime dienst bleek te zijn. Dit element is toegevoegd aan de door Sabri gespeelde Egyptische zoon, die vol schaamte zijn moeder moet bekennen al zijn hele leven ‘voor de joden te werken’.

Na afloop van de repetitie zitten auteur, regisseur en spelers bijeen voor een nabespreking. „Is het wel broeierig genoeg?”, vraagt Grunberg zich bezorgd af. De acteurs vinden van wel. Grunberg had zich de pop die in de voorstelling de moeder verbeeldt, groter voorgesteld, zegt hij. Regisseur en acteurs ervaren het eerder als een probleem, dat de pop te fragiel van structuur is. Daardoor is het minder mogelijk om op de moeder in te beuken, dan eigenlijk wenselijk zou zijn. Gelukkig is er nog wat tijd voor de première, om daaraan te werken.