Van U. was ‘een gevaar’, maar bleef uit de cel

De verdachte van de moord op Els Borst ontliep behandeling en kwam onder celstraf uit. Het OM liet hem bewust vrij rondlopen.

Het is september 2012 als de rechter van het hof in Den Haag een gevangenisstraf van drie jaar oplegt voor verboden wapenbezit aan Bart van U., die nu wordt verdacht van de moord op Els Borst. Van U. is niet bij de uitspraak aanwezig. Hij werkte als schipper en was op reis. Zodra Van U. terug is, moet hij worden opgepakt om zijn straf uit te zitten, beveelt de rechter.

Zo ver komt het nooit. Als Bart van U. zo’n twee weken later van het schip komt, heeft hij cassatie aangevraagd bij de Hoge Raad, omdat hij het oneens is met de uitspraak van het hof. En ondanks het bevel van de rechter, besluit de advocaat-generaal dat Van U. het vervolg van zijn zaak in vrijheid mag afwachten.

Volgens het OM was die beslissing ingegeven door het grote verschil tussen de straf van het hof (3 jaar) en de eerste strafoplegging van de rechtbank in Rotterdam (10 maanden waarvan 4 voorwaardelijk). Achteraf een pijnlijke beslissing, geeft het OM toe. Want juist in de tijd die hij van het OM in vrijheid mocht doorbrengen, werden twee moorden gepleegd. Op oud-minister Els Borst in februari vorig jaar. En op Van U.’s zus Loïs, afgelopen januari. Pas na die moord meldde hij zich bij de politie. Van U. is nu hoofdverdachte in beide zaken.

De beslissing van het OM is zeldzaam en „opmerkelijk” zegt hoogleraar straf(proces)recht Matthias Borgers: „Een belangrijk uitgangspunt is dat beslissingen van de rechter door het Openbaar Ministerie worden uitgevoerd.”

Volgens Borgers is het wel voorstelbaar dat een advocaat-generaal enigszins huiverig is om iemand (opnieuw) vast te zetten, wanneer de rechterlijke beslissingen in een zaak zo ver uiteenlopen en er ook nog cassatieberoep wordt ingesteld. „Toch blijft de vraag of wel de juiste procedure is gevolgd.”

Het OM besloot eerder deze week al een „grondig en breed” onderzoek te starten naar de gang van zaken rondom deze verdachte. Het dossier van Bart van U. roept namelijk meer vragen op.

Geen psychisch onderzoek

Waarom werd Bart van U. niet psychisch onderzocht, en zo mogelijk gedwongen behandeld? Het is een vraag die het OM zich stelt, nu bekend is geworden dat zowel het hof als de rechtbank hem zag als „een gevaar” voor zichzelf en de samenleving. Het hof baseerde zich daarbij op reclasseringsrapporten en bevindingen van een psycholoog en psychiater. Zij constateerden dat Van U. kampte met waanbeelden, en het recidivegevaar groot was.

Van U. werd in 2011 opgepakt met meerdere vuurwapens en messen. Hij vond het wapenbezit „gerechtigd” om zichzelf te kunnen beschermen tegen een terroristische aanslag.

Diagnose en behandeling konden niet worden gesteld en begonnen, omdat Van U. zelf iedere medewerking aan psychisch onderzoek weigerde. Behandeling van zogenoemde zorgmijders is moeilijk. Helemaal als ze, zoals Van U., „first offender” zijn, of veroordeeld worden voor een relatief licht vergrijp.

Volgens hoogleraar Borgers is het opdringen van zorg door middel van het strafrecht in zulke gevallen lastig: „De rechter kan een celstraf voorwaardelijk opleggen. Wanneer iemand dan de behandeling weigert, moet hij alsnog zijn straf uitzitten, maar wordt hij niet behandeld. Dat is onbevredigend.”

Bij zwaardere gevallen heeft de rechter de mogelijkheid om tbs op te leggen, daarbij kan iemand wel gedwongen vastgezet en behandeld worden. Maar dit gebeurt in de praktijk alleen als de strafbare feiten zijn gerelateerd aan een geestelijke stoornis. Dat is bij Van U. niet gebeurd.

Geen DNA afgenomen

Het lukte dus niet Van U. te laten behandelen en het OM liet hem bewust in vrijheid het vervolg van zijn rechtszaak afwachten. Een onafhankelijke onderzoekcommissie, opgericht door het Openbaar Ministerie, zal zich richten op nog een derde vraag. Want hoe kan het dat er niet direct een DNA-match werd gevonden, toen er vorig jaar rond het stoffelijk overschot van Els Borst DNA-materiaal werd aangetroffen? Van U. had DNA af moeten staan na zijn arrestatie wegens verboden wapenbezit, maar volgens het OM werd een uitnodiging daartoe nooit aan hem verzonden. „Onbegrijpelijk”, zegt een justitiewoordvoerder.