Cartoonist die India iedere ochtend liet glimlachen

R.K. Laxman (1921-2015)

Tekenaar

In zijn dagelijkse cartoon voor The Times of India zette de populaire tekenaar R.K. Laxman de gewone man centraal.

Ruim een halve eeuw lang kende India een door miljoenen bedreven ochtendritueel. Het bestond uit het opslaan van ’s lands grootste Engelstalige krant, The Times of India (momenteel met een oplage van ruim 7 miljoen) en het bekijken van de politieke cartoon van R.K. Laxman op de voorpagina.

Tussen 1951 tot aan 2003 – in dat jaar werd hij getroffen door zijn eerste beroerte die hem gedeeltelijk verlamde – nam Laxman in die krant onder de titel ‘You said it best’ in één tekening dagelijks politici op de hak, en toonde hij de rauwe werkelijkheid van de gewone man. Naakt, ontdaan van de lyrische vergezichten die Indiase politici zo mooi weten te schetsen.

Maandag overleed Laxman op 94-jarige leeftijd, na een lange periode van aftakeling. India reageerde getroffen, alsof hij nog elke dag zijn tekening publiceerde. Een collega tekende Laxman die vertrekt naar de hemel. Hij schudt een huilend kalend mannetje de hand. „Hou je haaks, ik ga nu”, zegt Laxman. Het kalende mannetje heeft omhoogstaand wit haar op de slapen. Hij draagt een te krap geblokt jasje met daaronder een kurta en een pofbroek. Op zijn neus klemt een simpel brilletje. Hij is ‘Common Man’, Laxmans verpersoonlijking van de Indiase burgerman.

De Gewone Man, een toeschouwer die in permanente staat van verwarring lijkt te verkeren en nooit iets zegt, kwam „op een dag zomaar mijn tekening binnen gelopen” schreef Laxman in zijn memoires. In één tekening kijkt hij zwijgend toe hoe een politicus triomfantelijk een tableau onthult waarop de gratis opgaande zon is afgebeeld met daarop in grote letters „Begroting”.

In een andere knielt hij in een dor woestijnlandschap en verbergt hij zijn hoofd onder een opengeslagen krant vol juichende koppen. Soms wist Laxman het echt niet meer – bijvoorbeeld naar aanleiding van de wijd verbreide corruptie die hij „een karikatuur in zichzelf” noemde.

Als iederéén corrupt was, wie moest hij dan op de hak nemen? Dus tekende hij Mohandas Gandhi, de mahatma, India’s vader des vaderlands. Gezeten op een wolk, krant in de hand, hoofdschuddend lezend over de teloorgang van zijn land.

In 2010 ontstond een rel toen Bollywood-acteur Akshay Kumar zich door een krant liet fotograferen bij Laxmans ziekbed. Grijnzend houdt hij de verzwakte tekenaar, slangetje in de neus, een schetsboek voor. Kumar vertolkte Laxmans Gewone Man in de destijds op uitkomen staande film Khatta Mheeta. Een grove publiciteitsstunt, oordeelden velen.

De gewone man, waarom spreekt hij niet?, werd Laxman vaak gevraagd. „Omdat dat niets zou helpen”, was steevast zijn antwoord. R.K. Laxman krijgt een staatsuitvaart. Hij is deel geworden van India’s moderne geschiedenis, waarvan hij ook een chroniqueur was. Een geschiedenis van een kolossaal land dat struikelend de weg naar modernisering aflegt, en daarbij wel een dagelijkse ochtendglimlach kan gebruiken.