Wil je wel/niet inzage geven in je energieverbruik?

De slimme energiemeter wordt dit jaar grootschalig ingevoerd. De meter en bijbehorende gadgets zijn bedoeld om energie te besparen, maar er spelen privacykwesties.

illustratie Boudewijn van Diepen

De komende jaren moet je kiezen: wel of geen slimme energiemeter in je huis. Sinds 1 januari wordt hij namelijk ‘grootschalig uitgerold’, zoals de overheid dat noemt. Een energiemeter die zelf de meterstanden voor gas en elektriciteit doorgeeft aan de netbeheerder en het energiebedrijf. Dan hoef je dus nooit meer de meterkast in te duiken om de standen te noteren. Bovendien krijg je inzicht in je energieverbruik, zodat je makkelijker energie kunt besparen.

Handig natuurlijk. Maar wacht eens. Was er niet ooit veel discussie over die slimme meter? Dat was toch dat apparaat dat, eenmaal gehackt, door inbrekers gebruikt zou worden om te zien wanneer je van huis bent? En dat de netbeheerder en het energiebedrijf nauwkeurig inzicht in je leefgewoontes zou geven? Hoe kan die omstreden meter nu alsnog bij nagenoeg alle Nederlandse huishoudens worden geïnstalleerd?

Consumenten mogen de slimme energiemeter weigeren, bepaalde de Eerste Kamer in 2009. Eerder wilde het kabinet de meter nog op straffe van een flinke boete verplicht stellen.

Ook andere scherpe randjes werden van het wetsvoorstel gevijld. De mogelijkheid om wanbetalers via de slimme meter met één druk op de knop af te sluiten, bijvoorbeeld. Iets te riskant wanneer hackers het systeem weten binnen te dringen. Ter bescherming van de privacy werd bepaald dat de meterstanden niet ieder kwartier, maar slechts om de twee maanden uitgelezen mogen worden. Tenzij consumenten expliciet toestemming geven om de meter vaker uit te lezen.

Weigeren

Bij ‘de uitrol’ moet de consument dus kiezen. Wil hij deze minder privacygevoelige meter wél in zijn huis? Tijdens proefprojecten werden de meters al bij honderdduizenden huishoudens aangesloten. Netbeheerders beweren dat 1,7 procent van de huishoudens nee zegt. Dan is er nog een half procent dat het apparaat wel laat installeren, maar de verzending van data laat uitschakelen.

In de wijk van Diederick Sprangers is de slimme energiemeter al geïntroduceerd, maar bij hem komt de meter er niet in. „Ik kan zelf prima in de hand houden hoeveel energie ik verbruik”, zegt hij aan zijn keukentafel in Nijmegen-Oost. Hij was niet gerustgesteld door de garantie dat de meterstanden slechts eens in de twee maanden worden doorgegeven. „Hij kan het op ieder moment. Dus wie garandeert mij dat dat niet gebeurt?”

Het viel nog niet mee om de meter buiten de deur te houden. In een brief uit 2012 van netbeheerder Liander, waarin vernieuwing van de gas- en elektriciteitsleidingen werd aangekondigd, werd met geen woord over de slimme meter gerept. Wel in een algemene folder over de meter die bij de brief zat. Een mogelijkheid om te weigeren werd, ondanks de wettelijke verplichting daartoe, niet geboden.

„Het stond wel ergens op hun site, maar ik moest er zelf achteraan. Pas na veel gebel kreeg ik een nieuwe meter die geen data kan verzenden”, zegt Sprangers. Brancheorganisatie Netbeheer Nederland erkent de fout en garandeert dat in alle brieven sindsdien de mogelijkheid om te weigeren wordt geboden.

Apps en displays

Uit een schatting door adviesbureau Kema blijkt dat tweemaandelijks inzicht in het energieverbruik jaarlijks tot besparingen van 3,2 procent voor gas en 3,7 procent voor elektriciteit kan leiden. Bij een overheidsonderzoek onder 670 huishoudens waar de slimme meter al is geïnstalleerd, is echter sprake van besparingen van maar 0,9 en 0,6 procent. Kanttekening hierbij is dat deze huishoudens nog niet beschikten over het verbruiksoverzicht, waarin een kostenvergelijking wordt gemaakt met dezelfde periode in het jaar ervoor.

Meer winst valt te behalen door de slimme meter te koppelen aan een display, waarmee je voortdurend het energieverbruik kunt bijhouden. Volgens adviesbureau Kema zijn daarmee besparingen mogelijk van zo’n 6 procent. De privacy blijft gewaarborgd, want de data blijven binnen het huishouden.

Daarnaast zijn er apps waarmee je je energieverbruik kunt meten. In tegenstelling tot de displays zijn de smartphone-apps gratis. Soms kun je er op afstand ook de thermostaat mee bedienen. Handig, want zo kun je alvast het huis warm stoken voor je thuis komt.

Doorverkopen gegevens

Wat betreft privacy zijn deze apps weer minder aantrekkelijk. Internetdiensten lezen je meter voortdurend uit. Je gegevens over je energieverbruik zijn dus op ieder moment bekend bij bedrijven die de diensten aanbieden, zoals Slimmemeterportal.nl. De data kunnen mogelijk in handen komen van hackers, die zo precies kunnen zien wanneer je van huis bent.

Verder bestaat het risico dat bedrijven die de gratis apps aanbieden je gegevens doorverkopen aan adverteerders. Gegevens over energieverbruik kunnen namelijk veel verklappen over een huishouden. Tweeverdieners zonder kinderen zullen ’s ochtends vroeg twee keer flink wat gas verbruiken tijdens het douchen en na 09.00 uur vaak niets meer. In tijden waarin bedrijven in ‘big data’ een nieuwe inkomstenbron zien, is dat interessante informatie.

Met de intrede van de slimme meter en daaraan te koppelen gadgets wordt de burger dus opnieuw een stukje transparanter voor bedrijven én de overheid. Zo mogen ook opsporingsdiensten de gegevens soms opvragen. Nu al zijn er gemeenten die waterverbruik controleren op adressen van mensen in de bijstand, om te kijken of er wel zoveel mensen wonen als opgegeven. Precies vanwege dit soort privacykwesties kregen burgers de keuze om zelf te bepalen of ze wel een slimme meter willen. Niet gek dus om daar over na te denken voordat de installateur voor de deur staat.