Wereld herdenkt Auschwitz, maar waarom is Poetin er niet bij?

Poetin in juni vorig jaar tijdens een ontmoeting met de Oekraïense president Porosjenko. Poetin was in Normandië voor de herdenking van D-Day.
Poetin in juni vorig jaar tijdens een ontmoeting met de Oekraïense president Porosjenko. Poetin was in Normandië voor de herdenking van D-Day. Foto Reuters / Kevin Lamarque

Het was het Sovjetleger dat vandaag precies zeventig jaar geleden concentratiekamp Auschwitz bevrijdde. De wereld herdenkt dat vandaag, maar de leider van de bevrijders van toen, Vladimir Poetin, is er niet bij. Waarom ontbreekt de Russische president in Polen?

Het antwoord laat zich raden: de geopolitieke spanningen tussen het Westen en Moskou over de oorlog in Oekraïne. Maar het is ergens toch pijnlijk dat zelfs bij de herdenking van de bevrijding van Auschwitz de meningsverschillen tussen West en Oost zo uitdrukkelijk naar voren komen. Tien jaar geleden, bij de zestigste herdenking, was de sfeer nog heel anders, schreef onze diplomatiek redacteur Juurd Eijsvoogel vrijdag in zijn column in NRC Handelsblad (€):

Er viel die dag geen onvertogen woord, daar in het zuiden van Polen, waar militairen van de Sovjet-Unie zestig jaar eerder het beruchte naziconcentratiekamp hadden aangetroffen. [...] De Russische president Poetin had eerder op die januaridag in 2005 in Krakau verklaard dat ook in zijn land nog altijd antisemitisme en xenofobie voorkomen – “en daar schaam ik me voor”. Het leverde hem een langdurig applaus op. Maar hij haalde er weinig krantenkoppen mee, zoals de hele herdenking weinig aandacht trok, hoe waardig en eendrachtig die ook verliep.

Tien jaar terug trok vooral Cheney aandacht

Er was in 2005 zo weinig om de herdenking te doen, dat de opvallende outfit van de Amerikaanse vicepresident Dick Cheney nog de meeste aandacht trok. Terwijl alle andere hoogwaardigheidsbekleders stemmige donkere jassen en hoeden droegen voor deze plechtigheid in de open lucht, zat Cheney op de eerste rij in een olijfgroene parka met witte bontkraag en een skimuts met de tekst ‘Staff 2001’ op z’n hoofd. Meer iets wat je aantrekt als je gaat sneeuwruimen, hoonde The Washington Post.

Leek het tien jaar geleden nog koek en ei tussen het Westen en Moskou, de sfeer is dit jaar goed verziekt. Was Poetin vorig jaar juni nog wel aanwezig bij de herdenking van D-Day in Normandië, vandaag is hij niet in Polen. Als reden gaf minister van Buitenlandse Zaken Lavrov dat de Russische pressident geen uitnodiging heeft ontvangen. Het Auschwitz-Birkenau Museum liet weten dat geen enkel staatshoofd een officiële uitnodiging heeft gehad. Vermoedelijk heeft de Poolse regering, die zeer kritisch is over de Russische inmenging in Oost-Oekraïne, Poetin te kennen gegeven dat hij niet welkom is. Rusland wordt nu vertegenwoordigd voor de stafchef van Poetin.

‘Schande dat Poetin hier niet is’

Overlevenden van Auschwitz, met wie persbureau AP sprak, reageren vandaag wisselend op het ontbreken van Poetin bij de herdenking. Paula Lebovics, een nu 81-jarige vrouw die als elfjarig meisje door de Russen werd bevrijd, vindt het een schande dat Poetin vandaag ontbreekt. “Hij zou hier moeten zijn”, aldus Lebovics. “Zij waren onze bevrijders.”

Andere geluiden klinken ook. Eva Mozes Kor, ook een overlevende, zal Poetin niet missen, “maar ik geloof dat hij hier vanuit moreel en historisch perspectief zou moeten zijn”. Aan de andere kant deinst Kor er niet voor terug Poetin voor met Hitler te vergelijken. “Ook hij komt weg met het stelen van andersmans land.”

Veel overlevenden wilden tegenover AP overigens niet op de kwestie ingaan. Zij vinden dat vandaag de herinnering aan de slachtoffers van Auschwitz centraal moet staan. Daar kunnen de wereldleiders nog wat van leren, zou je kunnen denken als je de slotwoorden van de column van Juurd Eijsvoogel leest:

De geschiedenis is altijd politiek gebruikt. Maar zeventig jaar nadat Auschwitz werd bevrijd, blijkt zelfs een waardige herdenking van de grote schandvlek van de mensheid te veel gevraagd.

De officiële herdenking is vanaf 15.30 uur rechtstreeks te volgen via deze livestream.